Сæ еу адтæй номдзуд тугъдон Махъоти Амурхани фурт Алихан. Æ тугъдон цин адтæй майор. 295-аг фестæг æфсæддон дивизий 1042 полкки командири хуæдæййевæг. Большевикти партий иуонг. 1943 анзи 31 мартъий Кубани бунмæ, уæдта цæугæдон Днестри сæрти хезгæй, Молдавий, уой фæсте Берлини бунмæ фæццæф æй. Лæвæрд ин æрцудæй хуæрзеугутæ: Ленини, Сурх Турусай, Фидибæсти Устур тугъди фиццаг къæпхæни, Александр Невскиййи ордентæ æма майдантæ. Устурдæр хуæрзеуæг ба - Советон Цæдеси Бæгъатæри ном.

Махъоти Амурхани фурт Алихан райгурдæй 1922 анзи 17 июли Чиколай хумæтæг зæнхкосæги бийнонти. Гъæууон скъолай аст къласи каст фæууогæй, куста колхози бухгалтерæй. Фидибæсти Устур тугъд æй æрæййафта, Орджоникидзей 2-аг тугъдон фестæгæфсæддон училищей курсант ку иссæй 17 июни 1941 анзи, уæд. Æдеугур фондз бони раздæр тугъд райдайунæй. Училище 1942 анзи каст фæууогæй, æрвист æрцудæй фронтмæ. Ма куд æцæг патриот, уотæ æгас 1418 боней дæргъи устур æнтæстдзийнæдтæ æвдиста тугъдон фæндæгтæбæл, сауæнгæ знаги астъонæмæ бахъæртуни уæнгæ. 

Махъой-фурти тугъдон над, зæгъун æнгъезуй, райдæдта немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ Кавкази уорссæр хуæнхти тугъдтити æма цифуддæр знаги дæрæн кæнгæй, сауæнгæ Берлини уæнгæ бахъæрттæй. 1942 анзи Нальчикки рæбун, цæугæдон Баксани рази фашистти нихмæ карз тох ка кодта, еци дивизийæн æй пулеметæй æхсæг роти командирæй исæвардтонцæ. Кæд имæ фæлтæрддзийнадæ уоййасæбæл нæма адтæй, уæддæр еуцæйбæрцæдæр рæстæги фæсте рабæрæг æй æ сæрæндзийнадæ. Æ дæлбарон пулеметæй æхсгутæ, цæвæгæй кæрдæгау, дæрæн кодтонцæ фашистти, етæ Орджоникидземæ, Грознамæ æма Бакуй нефтцъирæнтæмæ, Фæскавказмæ еци лæборæги ку тундзтæнцæ, уæд.

Цал æма цал хатти фæййагъаз кодта æ дæлбаронти хæццæ иннæ æфсæддон хæйттæн! Уотæ дæр адтæй, æма Кæсæг – Балхъари гъæутæ уадзгæ рауадæнцæ. Е адтæй хъæбæр зæрдрист гъуддаг Алиханæн дæр, æма е ᾿фсадæн дæр. Фал æндæр гæнæн на ᾿дтæй, знаг уæд хъаурæгиндæр адтæй. Æхсæрисæри алфамбулай дæр хуæздæр бон нæ адтæй. Уогæ еци фудрæстæг берæ нæ рахаста, цидæр адтæй, уæддæр Сурх Æфсадæн æнтæсун байдæдта знаги дæрæн кæнун, Цæгат Иристони зæнхæй æй фæстæмæ сорун. Гъе уотемæй 1942 анзи 31 декабри уæгъдæгонд æрцудæй Алиханæн æ райгурæн гъæу Чикола дæр. Уой фæсте не ’фсæдтæ знаги ратардтонцæ Нальчиккæй, Ессентукийæй, Черкескæй, Армавирæй æма æндæр рауæнтæй.

Махъой-фурт 1944 анзи рагуалдзæги нисангонд æрцудæй фестæг æфсæддон батальони командирæй. Уæдмæ æ зонундзийнадæ дæр æма æ арæхстдзийнадæ дæр дзæвгарæ фæффулдæр æнцæ. Уæлдай бæлвурддæрæй е рабæрæг æй берæ ахсгиаг тугъдон гъуддæгути рæстæги. Зæгъæн, цæугæдон Днепри сæрти бахезуни тугъдтити рæстæги. Аци цæугæдон тæккæ урухдæр кæми ’й, уобæлти æ иннæ фарсмæ гъудæй бахезун Махъой-фурти е ‘фсæддонти хæццæ. Æма еци ихæс исæнхæст кæнун кæд уæззауæй уæззаудæр адтæй, уæддæр син бантæстæй.

Майор Махъой - фурт архайдта 220 æхсæн полкки 4 æхсæн дивизий Хонсар тугъди уæхæн районти, куд: Дебальцево, Артемовск, Алмазная…   Батальони сæргъи уогæй, бавдиста устур æфсæддон дæсниадæ, е ’мтохгæнгути хæццæ æнтæстгинæй æнхæст кодтонцæ сæ размæ æвæрд ихæстæ.

 Уой фæсте знаги къохтæй уæгъдæгонд æрцудæнцæ украинаг сахартæ Херсон, Николаев, Очаков æма Одессæ. Æмпурстонцæ Советон Молдавий сæйраг сахар Кишинев исуæгъдæ кæнунмæ, Польшæн сæребарæдзийнадæ ‘рхæссунмæ. Уотемæй бахъæрттæнцæ сауæнгæ Германий уæнгæ, æма 1945 анзи 29 январи уой зæнхæбæл фиццагидæр ка ‘рлæудтæй, уони хæццæ адтæнцæ Алихани тугъдонтæ дæр. Бæгъатæр командир æ зæрдæбæл бадардта, сахар Кюстрин фашистти къохтæй байсуни рæстæг. Еци сахар ба гитлеронтæ худтонцæ «Берлинмæ байервæзуни дæгъæл». Уобæлти гъæуама нимпурстайуонцæ Белоруссий фиццаг фронти æфсæдтæ Берлинмæ.

Уæлдай хъæбæрдæр ба Махъой-фурт фескъуæлхтæй Берлин байсунбæл тугъдтити рæстæги, æма ин уой туххæй исаккаг кодтонцæ Советон Цæдеси Бæгъатæри ном. 

Тæккæ ахсгиагдæр игъосункæнуйнаг уæди рæстæги, æвæдзи, иссæй, 1945 анзи 2 маййи Совинформбюрой номæй Юрий Левитан ци хабар фегъосун кодта, е: «Белоруссий фиццаг фронти æфсæдтæ Украини фиццаг фронти комкоммæ агъазæй, карз тугъдтити фæсте, ниппурхæ кодтонцæ фашистон Германий тугъдон хæйтти, æма абони, 2 маййи, байахæстонцæ Германий сæйраг сахар Берлин – империализм æма тугъдæндзаргути хуккойнæ, сахар ка гъæуай кодта, еци немуцаг гарнизон æ къохтæ исдардта бони æртæ сахаттебæл æма æхе уацари равардта…».

Алкæмæн дæр æхцæуæн куд нæ адтайдæ, 1418 бони æма æхсæви ци тогкалæн карз тох цудæй, уой кæрон фегъосун! Советон адæм бахуæстæнцæ еугур дуйней цифуддæр знаг – фашизми хъурбæл. Уоми агъазиау ивæрæн бахаста, Алихан кæми тох кодта, еци æфсæддон хаййи еугонд, кæцимæн Советон хецауадæ хумæтæги нæ исаккаг кодта Ленини, Сурх Турусай æма Суворови дуккаг къæпхæни ордентæ. Еци æфсæддон хаййи тох кæнгæй, лейтенант Махъоти Алихан исирæзтæй майори уæнгæ, лæвæрд ин æрцудæй Советон Цæдеси Бæгъатæри ном. 

Æнхæст 24 анзи ибæл нæма исæнхæст æй, уотемæй фæцæй æ тугъдон фæндаг Алиханæн. Æ фиди фæдзæхст сæрбæрзондæй исæнхæст кодта, кæци имæ финста æ фиццаг хуæрзеуæг «За боевые заслуги» ин лæвæрд ку æрцудæй, уæд уой фæсте: «… мæ фурт, сæрбæрзонд ди дæн, уæхæн бæгъатæрæй ке æвдесис дæхе знаги нихмæ, уомæй. Æууæндун, еу æма ма дууæ хатти не сцитгин кæндзæнæ дæ æнтæстдзийнæдтæй нæ муггаг».

Æфсади рæнгъити фæцæй 1956 анзи уæнгæ. Иссæй дæлболкъон. Уой фæсте ба иссудæй æ райгурæн Иристонмæ, куста аллихузон хæдзарадон къабæзти разамонæгæй.

Æ цардæй рахецæн æй 1981 анзи 27 мартъий, нигæд æй Чиколай еумæйаг æфсæддон уæлмæрдти, кæцими нигæд æнцæ, Алиханæн Устур Фидибæстион тугъди рæстæги æ райгурæн зæнхæбæл немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ тугъдтити æ тугъдон æмбæлттæй ка фæммард æй, етæ, æма уомæ гæсгæ æхуæдæг ниууосиат кодта, гъома, уоми мæ байвæрдзинайтæ, ме ‘мтохгæнгути фарсмæ æй мæнæн дæр мæ æносон бунат.

Нæ Иристони номдзуд бæгъатæр Махъоти Алихани ном æносон кадæ æма намусæй цæруй æ уарзон дзилли зæрдити, нæ абони цардарæзти. Æ номбæл ес гъæунгæ Чиколай, æ ном хæссуй, кæддæр æхуæдæг кæми ахур кодта, Чиколай еци скъола, æ фарсбæл æвæрд æрцудæй мемориалон мраморон фæйнæг. Уæхæн фæйнæг æвæрд æй, Дзæуæгигъæуи ци хæдзари цардæй, уой фарсбæл дæр. Фæсевæд ибæл искодтонцæ бæгъатæрон зар.  

 Бабочити Э.