Æрæги  нæ  журнал «Ирæфи», уой  фæсте газзет «Ирæфи»  мухури рацудæй  радзурд  «Гъонгæси фурт» 1940-аг анзи  финст. Финсæг  адтæй  Скъодтати  Амурхан. Тæккæ  райдайæни  си  ракастæн  Икъати Хъанчели  кой. Икъатæ  æнцæ  мæ мади 'рвадтæлтæ.  Сæ  равзурд  Дигори,  сæ  царди уавæртæ  æма æндæр  хабæрттæ  мæ бон куд  бацæй,  уотæ  сæ æрбамбурдтæ  кодтон, Гецати Афæхъой  киунугæ «Дигори  коми  муггæгти   равзурдæй» испайда гæнгæ. Ниффинстон   æма  сæ  Икъати  муггаги  рапарахат  кодтон.

Нур ба бæлвурддæр  Скъодтати  А.  радзурди туххæй.  Е  финста  советтон  доги, репресситæ, æфхуæрдтитæ  ку цудæнцæ  еци  дзамани. Уæд  политикæ  уотæ  амудта - гъæздугутæ, бонгинтæ, къулæктæ  адтæнцæ  цъулбертæ,  мæгур  адæми æфхуæргутæ  ма уотæ  идарддæр.

Финсæг  æвдесуй Хъанчели  царди  уаг. Æ æцæг ном адтæй Урузмæг  Саулохи фурт. Бæрзонд, бакастгин, алцæмæй дæр  æнхæст.  Адтæй,  дан,  гъонгæс. Зæгъун  гъæуй  уой æма еци  дзаман  гъонгæс  æгадæ  нæ  адтæй. Алкæбæл  уайгæ   дæр  нæ  кодта.

Хъанчел (Урузмæг)  Мæхчески   астæу  адтæй нимади лæг. Уотæ  ку нæ  адтайдæ,  уæд  æй  Мæхчесги  тæрхони  лæг  нæ  равзурстайуонцæ.  Гъонгæси  ном  ибæл  на  байзадæй,  фал  Хъанчели  суд.  Адтæй  раст  лæг, æнæхийнæ, æгъдаубæл  хуæст.

Нур  ба мæн,  удта  Икъати  фæдонти  зæрдæмæ  ци  нæ  фæццудæй.  Фиццагидæр  Хъанчелæн  адтæй  дууæ  уоси. Секъинаонæй  ин  адтæй  æртæ  фурти. Дуккаг – Хъойбаон. Уой  хæццæ ба  син рантæстæй  æртæ  фурти  -  Азнаур, Дабан, Дзатæг  æма  Мария. Уотæ  мæгур  цард  ку  кодтайдæ,  уæд  дууæ  хатти  бийнонти  гъуддаг  нæ  бакодтайдæ. Æгудзæг  хæдзарæ  нæ  адтæнцæ

Хъанчелæн  адтæй  хестæр  æнсувæр Дзатæг, кæци  фæммардæй  Болгарий,  Шипки,  Турки  нихмæ  тохгæй  1877-1878  æнзти.  Радзурди  автор  финсуй - Хъанчел  гъонгæси  барæ  ку курдта, уæд ибæл  цудæй  14  анзи.  Хъанчел  райгурдæй  1861- аг  анзи. Е  'рвадæ  Дзитци  ба  ибæл  ходгæ  кодта,  æ  устур  губуни  хæццæ.  Уома,  кæбæл  æууæндетæ  гъæуи  фонс.  Дессаг  ба  е  æй  æма  Дзитци  райгудæй  1886 анзи, 11  анзей  фæсте. Цæмæн  уотæ  æвдист  æрцудæй  Дзитци – Хуцау æй  зонуй. Иннемæй,  Дзитци  ку  исгъæздугæй,  уæддæр  губунгин   нæ  адтæй.  Уотæ  зæгъунцæ,  æ  фæсте  ка  байзадæй,  етæ.  Хузти дæр  бæрæгæй - бæрзонд, тъæнтъехтæ  арæзт. Лæдæрæн  финсæги.  Уæд  политикæ  уотæ  амудтæ - гъæздуг  губунгин, нæрдæй  цъæрт  кæнуй,  мæгур  ба  гæвзуг,  ци  бакастæй, ци  мулкæй.

Нур  ба  кутемæй  исгъæздуг  æй  Дзитци. Мæхчески  цардæнцæ  дууæ  æнсувæри.  Мæхæмæт æма  Бимболат. Мæхæмæтæн  адтæй  фондз фурти – Мæрзахъул, Дзеуа (Аслæнгерий), Гæбучи (Саулæг), Губади  æма  Дрис.  Бимболатæн - еунæг  фурт,  Дзитцци,  удта  æртæ  кизги.  Мæхæмæти  фурттæ,  Мæрзахъул  æма  Губади,  цалдæр  анзи  адтæнцæ Америки. Сæ  къохи  цидæртæ  бафтудæй.  Уой  фæсте  сæмæ исберæнцæ  ставд  фонс  æмæ  фусти  устур  дзогæ. Уæхæн  цау  дæр  ма сæбæл  æрцудæй.  Сæ   сторфонс  еу  рæстæги  дардтонцæ  Сурхи  хезнити. Еу  уæхæни  син  абæргути  къуар  астемæй  сæ  фонс  раскъардтонцæ.  Мæрзахъул  фонси  фæдбæл,  æхе  невдесгæй,  фæррастæй,  Дзеуа  ба  бæхбæл  фæдеси  рандæй  гъæумæ.  Еу  унгæг  рауæн  Мæрзахъул  фонсскъæргути  раз  байахæстæ  ма  сæ  хæццæ  стох  кодта.  Мæрзахъул  æхста  Америкæй  ласт  дамбаца (кольт)  æй. Кæцæй  æхста,  е  бæрæг  нæ  кодта, абæргути  топпи  æхст  ба  хъуæцæй  зиндтæй.  Цубур  загъдæй,  знæгтæй  цалдæр  фæммардæй,  ка  ба  фæццæфæй.  Мæрзахъул  дæр  фæццæфæй.   Тухгæнгутæ   фонсбæл  нæбал  адтæнцæ,  сæ  мæрдти   катаййи  фæцæнцæ.  Уæдмæ  фæдесонтæ  дæр  рахъæрдтæнцæ.  Фонс  бамбурд  кодтонцæ,   Мæрзахъули  ба  фæлластонцæ  гъæумæ,  фал  нæбал æррæвдзæй,  рамардæй. Бæгъатæрдзийнадæ  равдиста  æма  ибæл  скодтонцæ  зар. Инсæймаг  æнзти  æй  фæсевæд  зардтонцæ. Куд  имисиуонцæ,  уотæ  Мæрзахъул  адтæй  гъæйт  лæхъуæн. Хуæрзконд, бæрзонд, кафагæ, зарагæ  игурд.  Фæсевæди  лимæн, хуарз  æнгарæ.  Раст зæгъгæй,  советтон  хецаудзийнадæ  ку  фæффедарæй,  уæд  нæбал  уагътонцæ  зарун: гъæздугдзийнадæ  гъæуайгæнгæ  фæммардæй. Зардтонцæ  Цæлкости  Гуймани  зар: мæгур  лæг,  æ  сувæллæнттæн  хуар  ласгæй,  абæргутæн  галтæ  нæ  равардта, цалдæрей  си  рамардта.

Рæстæгути  фæсте  дууæ  æнсувæри  байурстонцæ. Сæ мулк, сæ  циййес  дууæ  хаййи  бакодтонцæ. Аци  иурстæй  Дзеуа  уотæ  зæгъидæ: «Мах  фондземæй  хъæрттан  алцæбæлдæр,  Дзитци  ба  еунæгæй  нæ  хъаурæ  кодта,  ма  уомæ  гæсгæ  дардта  ихуæрститæ».  Цубур дзубандиæй,  Дзитци  давæг,  лæборæг  нæ  адтæй. Куста æхсæвæй - бонæй  цæмæй  æ  мулк  фулдæр  кæна,  уобæл.  Æцæг  адтæй  карз, æнæхатир  кусти 'гъдауæй. Фал  æ  байзайæггæгтæ  куд  зæгъунцæ,  уотемæй  ба  имæ  Икъатæй  ихуæрст  некæд   адтæй.  Колхозтæ  ку  райдæдтонцæ  аразун,  уæд  е  ба æ  зæрдæмæ  нæ цудæй,  адтæй  нихмæ, мæ  хъиамæттæ  цæмæ еске  разæй  бакæнон, зæгъгæ.  Нæуæг  царди   нихмæ  уотæ  ке  дзурдта,  уой  туххæй  1930 -аг  анзи  ахæст  æрцудæй.  Фондз  анзи фæцæй  Сибири,  фал  ин  хæдзарæмæ  рацæуни  барæ  ба  нæ  адтæй.  Ралигъдæй  Гурдзимæ,  æ  лимæнтæмæ.    1935-аг анзий уоми  æрахæстонцæ  æмаʹй  æд  бийнонтæ  Æрæдонæй  Астæуггаг  Азимæ  фæххастонцæ.   Уоми  уæззау  уавæрти  цардæнцæ. Цалдæр  сувæллони  си  рамардæй.  Растгонд  æрцудæнцæ  1946 -аг  анзи  ма исæздахтæнцæ  Владикавказмæ, искодтонцæ  хæдзарæ  ма  уоми  æрцардæнцæ. Дзитци  рамардæй  1954-аг анзи. Ами  ци  рæстæги  цардæй,  уоми  Мæхческæмæ  некæд  бал  фæццудæй.  Адтæй  зæрдихут,  ахæсгæй  ку  кодтонцæ,  уæд  æ  сæрбæл  неке  исдзурдтæ,  æ  фонс  æма  сæмæ  ци мулк  адтæй,  етæ  ба  кедæрти  бацæнцæ.

 Иннæ  æнсувæртæ  ба  раст  бакодтонцæ.  Сæ  мулк  байурстонцæ, нæуæг  цардарæзти  нихмæ  неци  дзурдтонцæ.  Дзеуа  ба  революционер  арæзт  адтæй.  Фæснæли  Бельгий  фабрикæ  1905 -аг анзи пурхгæнгути  хæццæ   активонæй  архайдта.  Уой  фæсте  сæ  раздзæугутæ  ахæст  æрцудæнцæ. Дзеуа  дæр дууæ  анзи  адтæй  ахæст. Кæмидæр  паддзах  Николаййи  хузæ  хъæмайæй ке  ниллухтæ  кодта, уой  туххæй. Икъатæн  ма  сæ  еу  æнсувæр,  Гæбучи,  дæр  нæуæг  царди  нихмæ  адтæй. Æрвист  æрцудæй  фондз  анзей  æмгъудæй  Архангельскмæ   ма  уоми  незæй  рамардæй.  Æ  сувæллæнтæ  æнагъомæй  æхсæземæй  тухцæрдтитæ  кодтонцæ.

Гъе,  уæхæн  дзамантæ  адтæй.                                    

Цопанти В.