(Радзурд)

Ӕгас Дигори  коми  Икъати Хъанчели ка нӕ зудта, уӕхӕн неке адтӕй. Ка нӕй зонуй, е бафӕрссӕнӕй –«цӕмӕй уотӕ бӕрӕг лӕг адтӕй». Уомӕн дзуапп радтун ӕнцон ӕй. Фиддӕлтӕй байзадӕй уӕхӕн дзубанди, зӕгъгӕ, лӕги кенӕ ӕ хуарз минеугутӕй базонунцӕ, кенӕ ба ӕ лӕгъуздзийнадӕй. Еци ӕртӕстдзийнадӕбӕл ӕз бафтаудзӕнӕн ӕндӕр рӕртӕстдзийнадӕ ӕма нӕ фӕммӕнгӕ уодзӕнӕн. Е ба уотӕ уодзӕнӕй: паддзахи доги хуарз ӕма лӕгъуз ӕвзурстонцӕ мулкмӕ гӕсгӕ. Мадта, уотемӕй ба фиддӕлтӕй  ци рӕртӕстдзийнадӕ ӕрӕййафтан, е хауй советон догӕмӕ, гъома, лӕги хуарз ӕма лӕгъуздзийнадӕ ӕртӕст цӕуй ӕ куст, ӕ зунд ӕма ӕ архайдмӕ гӕсгӕ.

Hyp хуарзбӕл нимад нæ цæуй е, кæци айдагъ æхе гоми фӕрстæ хуайуй, айдагъ æхе царди сагъæс ка кæнуй, фал хуарзбæл нимад цæуй е, кæци æ зунд æма æ кусти фæрци хӕссуй дзиллæн пайда, еузæрдион æй Маркси-Энгельси-Ленини-Сталини ахурбæл.

Ӕз гъæуама дзуапп радтон, — Хъанчел цæмæй зингæ лæг  адтæй Дигори астæу.  

Хъанчел ахургонд нʹадтæй, мулкæй дæр адтæй гæвзук.   Фиццаги бакасти еци устур æма домбай лæгæй ести зæгъæн   н׳адтæй, «хуарз», е ба «лæгъуз». Ихуæрсти кæмæ куста, етӕ׳ й худтонцæ лæгъуз, фал мах уобæл арази нæ уодзинан...

Мæ радзубандий æрæздæхдзæнæн, лæги «хуарз» æма «лæгъузи» рæртӕсти туххæн ци дзубанди загътон, уомæ. Кæд Хъанчелмæ, Советон раертæстмæ гæсгæ, ести минеугутæ уа, æ куст, æ зунд æма æ архайдмæ гæсгæ, уæд гъæздугути раертæст - «лæгъуз», - зæгъгæ, æхуæдæг рахаудзæнæй æма Хъанчелæн æ минеугутæмæ гæсгæ аргъ искæнун нӕ бон бауодзæнæй.

Хъанчел æ фидæй мулк неци æрæййафта, байзадæй æдзæрæй, æнæгъудæй амæлттæ кодта. 10 анзи ибæл ку рацудæй, уæд уæлигæсæй хæтун райдæдта æма уотемæй æхецæн къæбæр амал кодта, гъæздугутæмæ ихуæрсти косгæй. 14 анзи ибæл ку исæнхæст æй, уæдта гъуди кæнун райдæдта æ царди уæвæр фæххуæздæр кæнунбæл. Еу изæр рацудæй Мæхчески устур нихæсмæ, æхе бахатта адæнмæ: «Хуарз адæн, исаккаг кæнтæ æма мæбæл баууæндетæ гъонгæсæн. Дзурд дæттун, - хуæздæр ке неке исарæхссæнæй гъонгæси кустмæ». Еци дзубандимæ мæгур адæн зæнхæмæ никкастæнцæ, алке дæр тæрхон кодта Хъанчели мæгурдзийнадæбæл. Фал Хъанчели «æрвадæ» Дзитдзи ба æ гъæлæсидзаг ниххудтæй, æ нард губунбæл æнгон ниххуæстæй, лæу-лæу ке кодта ходгæ-ходун, уомæ гæсгæ. Ӕрæгиау ба æ цæститæ цъæх арв æрдæмæ исаразта, рахес къохи амонæн æнгулдзæ бæрзонд исиста, уотемæй загъта: «Дæу фæууæнтæ гъонгæси бартæ».

Уæдæй фæстæмæ Хъанчел æнхæст кæнун райдæдта æ еудадзуг куст. Ӕ царди устур æййивддзийнæдтæ не ʹрцудæй, уæддæр ин еу минкъий ба фенцондæр æй. Æ гъæздуг «æрвадæ» Дзитдзимæ косгæй, уæхæн бон некæд искодта æма Хъанчелбæл лæдзæг кæд не 'ргъазта, æ мадæ æма æ фидӕ 12 хатти ӕлгъист кӕд  не 'рцудæнцæ. Фал, гъæуæн гъонгæс уогӕй, фæзбун рæгътӕбӕл æхе нимадта уæгъдебарæ цæрæгбæл. Циргъдзаст гъӕуай кодта ӕ бӕрнæхсти  фонс. Хуӕздӕр хезнитæмӕ æздахта мæгурти гъоцитæ, кæд имӕ етӕ дӕр «нецæййаги» цæстӕй кастæнцæ, уæддæр ин гъонгӕси къӕбӕр ба æвгъау нӕ кодтонцæ, уæдта си зæрдресӕн дзурдтӕ ӕ зæрдæбæл нæ дардта.

Хъанчел æртӕ анзей дæргъци æрхизта фонс æнæ фау, ӕрӕмбурд кодта гъонгæси мизд. Ес имæ анзи фагæ хуар, уой хӕццӕ ба ма 10 тумани æхца. Уосгорарæзт æхе искодта: цохъа, хъæма, зæнгæйттæ, уорс буйнаг ходæ. Еци рæвдзæй ӕрзелӕнтӕ кодта æгас Дигори кæфтитæбæл.

Берӕ минæвæртти фæсте ин бантæстæй уосæ ракорун.

Гъудӕй нæуæг мадзæлттæ: æхца, хуар, дарæс. Хъанчели бийнойнаг Киабӕ æ нæуæги бонти царди рохсæй неци уидта уӕддæр имæ адтæй нифс цард аразунæн. Кæд сæхецæн зӕнхӕ н׳ адтæй, уæддæр, ихуæрстити косгæй, сæхе хъиамӕтӕй ирдтонцæ хуæруйнаг, дарæс. Ӕцæг, фæззиндæр æй, сувӕллон  син ку райгурдæй, уæд. Хъанчел æ кустбæл нæ фæлладæй. Киаби дæр гъудæй иссерун еудадзуг куст. Берæ лихста кæнун æй багъудæй, уотемæй ниллæудтæй гæсæй Мæхчески райдайæн скъолай.

                      *****

Фӕгъгъонбӕл  æй сæ фурт Азнаур. Азнаур æппунæдзохæй ӕнхус лæвардта ӕ  мадæн зæнхитæ сæрфунбæл. Бакуста 4 анзей дæргъци. Арæх, цид, игъосидæ е ʹнгарæ биццеутæй зӕрдресӕн федистæ: «Сторож, гъонгæси фурт»...

1916  анзи Азнаур ранæхстæр æй кустагор. Бунат иссердта.  Ниллӕудтæй ихуӕрсти Хосроти Сандирмæ. Бæгънæг, бæгъӕнвад, стонг, усмæн над - уотемæй рарвиста 5 анзи Сандирмӕ фонси фæсте. 1920 анзи раздахтæй æ мæгур хæдзарæмæ, ӕ разæй æрæскъардта 5 фуси. Ӕ хæдзари исæййафта е ʹммадтӕлон  æртæ æнсувæрей: Милиуан, Дабан æма æвдӕйнон Еристауи. Азнаур цийнæ кодта е ʹнсувæртӕбæл, базудта син сӕ нӕмттӕ. Мадӕ ʹма фидæ цийнæ кодтонцæ сæ хестæр  фурт Азнуари ирæзт æма фонси кондбæл.

Изæрæй, бийнонтæ тумугъбадт кæнгæй, тæрхон кодтонцӕ се дарддæри цардбæл. Хъанчел ма радзурдта ӕ дзубандити, нæуæг хабар ке фегъуста, зæгъгæ, дан, паддзахи рагӕлстонцæ, хецауадæ хонун райдæдтонцæ Советон, гъæздугути зӕнхитæ  еумæйаг исуодзæнæнцæ æма нин уæд исӕфунӕй тас нæбал æй... Еци дзубандитæ Киаби зæрди бауагътонцӕ ӕгӕрон цийнæдзийнадæ, Азнаур дæр бæлвурд федзулддӕр ӕй.

Цудæнцæ бæнттæ, евгъудæнцæ æхсæвтæ. Мӕнӕ бабæй Азнаур косуй ихуæрсти æ хъал æнсувæр Дзитдзимӕ. Ӕ фидæ Хъанчели дзубандитæ цæунцæ царди æууæлтӕбӕл. Зæнхитæ иурст æрцудæнцæ. 1922 анзи Хъанчел корӕггаг галтæй бахумæ кодта æртæ бæкъуæлхуари зæнхæ. Хъанчел кæми хумæ кодта, е кæд Дзитдзий нʹадтæй, уæддæр Дзитдзи æдзæстуарзон уозгалд бакæнидæ, нихæси бадгæй,  Хъанчелмæ, рæстæгæй-рæстæгмæ æхе меднимæр цидæртæ радӕгъал-мугъул кæнидæ.

Еу изæр, Азнаур Дзитдзий фонс куд æрæскъардта хезнæй, уотæ æ размæ рацудæй Микъит, — Дзитдзий раздæри ихуæрст. Микъит бахудтæй Азнаурмæ æма, дигорон æвзагбæл къуæзгæй, исдзурдта: «Дæ фонс бирæ, минкий мæ гьæуис», — зæгъгæ. Азнаур расабур æй Микъити цори. Микъит ин дзурдта, Дзитдзи ин е ʹхуæрстæггаг куд нæ равардта, фæскомцæдесмæ ке бацудæй, уой туххæн, уæдта æй æ хæдзарæй ке ратардта, уой.

Азнаур Микъити хӕццӕ арæхдæр æмбæлун райдæдта. Еу изæр еумæ баевгъудæнцæ скъоламæ, дзæвгарæ рæстӕг басабур æнцæ уоми. Куд рабæрæг æй, уотемæй Микъит Азнаури исарази кодта фæскомцæдесмæ бацæунбæл. Азнаур райста фæскомцæдесони ном.

Дзитдзи дес кæнун райдæдта, Азнаур изæрæй æрæгæмæ ке æрцæуидæ, уобæл, уæдта сæхе биццеути ракъахта: «Кæми фæууй изæрæй Азнаур», — зæгъгæ. Биццеутæ ин радзурдтонцæ: «Микъити хæццæ комсомолтæмæ фæццæунцæ». Еци хабар Дзитдзий зæрди уазал дæнттæ рауагъта.

Ӕхсæвæ 11 сахаттебæл фæззиндтæй Азнаур. Дзитдзи æ бадæнæй рагæпп кодта, Азнаури лæдзæгæй хуарз «исиуазæг» кодта, дзоргæй: «Махæй босяк нурмæ дæр неке адтæй, нур дæр маке уæд», — зæгъгæ. Азнаур дуармæ сабургай цудæй ӕма бадзурдта фæстæмæ: «Мӕнӕй дӕуӕн ихуӕрст нӕбал ес, мӕ 3 анзей хъиамӕт ба мин банимайӕ æнæ мастӕй!» Еци дзурдтӕмæ Дзитдзи агъудау фæцæй, бæргæ расурдта Азнаури, фал ӕ арми нæбал бафтудæй уой раййафун, ӕ нард губун ибæл агар уæзæ кодта.

Азнаур 2 боней фӕсте барвиста æ фиди Дзитдзимӕ, е ׳хуӕрстӕккаг райсунмæ, фал уомӕн дæр алли цъумур дзубандитæ никкодта. Уӕдæй фæстæмæ Азнаур марӕги зæрдæ райста  Дзитдзимæ.

***

Цудæнцæ æнзтæ. Федарай-федардæр кодта Советон хецауадӕ гъæуи. Лæмбунæг базудта Азнаур фæскомцæдесон ихӕстӕ. Ӕрлæудтæй 1924 анз. Азнаур æхуæдæг иссæй фæскомцæдеси организаций секретарь. Бустон æнæуарзон исссӕй гъонгæси фурт Азнаур гъæздугутæн.

Фæскомцæдеси секретарбæл берæ ихæстæ æнцайун райдӕдта гьæуи медæгæ. Ӕнахургонд Азнаури гъудæй финст ӕртасун. Эх! - загъта, - нæййес æнæ исахур кæнгæ, фал кутемӕй?..

Дуккаг сӕумæ, киунугутæ æ дæлуагис, пъолсӕрфӕн ӕ къохи, уотемæй скъоламæ рараст æй. Пъолтæ расæрфта, уæдта къласмæ бацудай æма сувæллæнтти рæнгъæбæл рабадтæй.

Рацудæй мæйæ. Азнаур базудта кæсун æма финсун. Е адтæй 1925 анзи. Азнаурбæл царди уæззау цонг уæзæ кодта, ӕнхӕст кӕнун ӕй гъудӕй гӕси куст, фӕскомцӕдеси секретари ихæстæ, гъудай райдайæн скъола каст фæуун. Уæддæр къех некæд кодта, ӕхецæн федар дзурд равардта - скъола каст фæуун.

Мӕнӕ ӕрбалӕудтӕй 1930 анз. Икъати Дзитдзи бахаудтӕй гъӕууон къолӕкти номхъигъдмæ. Нур ӕрцудӕй рӕстӕг Азнаурӕн ӕ мӕститӕ бахатунӕн. Хабар фегъосгæй, Дзитдзи корӕг æрцудæй Азнаурмæ. Ӕ лискъӕ æвзаг исласта: «Эйт, биццеу, кадӕртӕ мин мӕ раст уод афхуӕрунмӕ гъавуй, фал мӕ зæрдæ дӕубӕл дарун, куд фӕззӕгъунцӕ, мади къах уӕс нӕ маруй, уотӕ бакосӕ, мӕ хор, ӕз дӕр дин исбӕззӕнӕн, зонун ӕй - бийнонтӕ агорунмӕ гъæвис ӕма ци хӕрзтӕ гъӕуа, уонӕй мӕхе нӕ ралассӕнӕн...»

Дзитдзий дзубандитӕ цӕмӕ цудӕнцӕ, уой хуарз зудта Азнаур ӕма ин рӕвардта цубур кӕронбӕттӕн дзуапп: «Ӕз дӕуӕн ӕнсувӕр нӕ дӕн, ӕнхус дин нӕ уодзӕнӕй мӕн ӕрдӕги, дӕхе ми райзол кӕнӕ!» - Дзитдзи ма цидӕртӕ зӕгъунмӕ гъавта, фал ӕй Азнаур гъӕунги лӕугӕ фӕууагъта.

Ӕртиккаг бон Мӕхчески скъолай лигъзи Азнаур торг аразта Дзитдзий рӕвзаргӕ бӕхтӕ, галтӕ ӕма гъоцитӕбӕл. Дзитдзи, агъуд берӕгъи хузӕн, рауайӕ-бауайӕ кодта, гъӕр исдзоридӕ, - «мӕсуг дӕр ӕхе дортӕй ихæлдӕ уй», - зӕгъгӕ.

1930 анзи Азнаур каст фӕцӕй Мӕхчески райдайӕн скъола. Гъавта ниууадзун ӕ ахур, фал ӕ кӕстӕр ӕнсувӕр хӕдзарӕ даруни ихӕстӕ ӕхемӕ райста ӕма ин равардта барӕ ахурмӕ.

1931 анзи Азнаур ӕрфинста Мӕскуй горӕтӕй: «Фӕскомцӕдес мин ци командировкӕ равардтонцӕ, уой фӕрци бацудтӕн ӕнӕ экзаменӕй рабфакмӕ. Ахур кӕнун хуарз». 1935 анзи бабӕй ӕрфинста пъисмо: «Хъӕбӕр ӕхцӕуæн мин ӕй, Сурх-Дигорӕмӕ ке ралигъдайтӕ, е. Молодец, Дабан стахановонӕй ке косуй, уӕдта ликбезмӕ ке цӕуй, уомӕй.

Ӕнсувӕри салан дӕттун Еристауӕн, хъӕбӕр хуарз бӕрӕггӕнӕнти хӕццӕ ке баййивта 6-аг къласмӕ.

Ӕз дзӕбӕх дӕн. Кӕсун педагогон институти».

1939 анзи сентябри мӕйи ба ӕз исӕнбалдтӕн Азнаури

хӕццӕ сӕхе хӕдзари. Азнаур ӕрцудӕй Дабанӕн киндзхон. Берӕ фӕццийнӕ кодтан кӕрӕдзебӕл, фӕууинун мин кодта, институт каст ке фӕцӕй, еци диплом. Ӕз Дабанмӕ ходгӕй исдзурдтон: «Ду ба цӕмӕй растаудзӕнӕ дӕхе?» Дабан игъӕлдзӕг исдзурдта: «Мӕнӕ гӕгъӕдимӕ ӕркӕсӕ», - зӕгъӕ. Ӕз бакастӕн гӕгъӕдий ӕма си адтӕй финст: «Икъати Дабан, куд хуӕздӕр Стахановон, ӕрвист цӕуй фӕскомцӕдесон МТС-и трактористити курситӕмӕ». Еци гъудтаг мӕнӕн адтӕй тухуаст ӕхцӕуӕн.

Мадта Еристауи ба мӕхуӕдӕг рафӕндараст кодтон сентябри мӕйи 1939 анзи намусгин Сурх Ӕфсади рӕнгъитӕмӕ. Ӕрӕги си райстон пъисмо ӕма финсуй: «Ӕз ахур кӕнун полковой скъолай».

Азнаур ба дӕттуй СССР-и истори ӕма Конституци, еци предметтӕбӕл скъоладзаути ӕййафундзийнадӕ ӕй 100 процентти.

Ци дзубандитæ ракодтон, уони бӕлвурд зонгӕй, ӕз фарстон Азнаури: «Зӕгъæ мин, ци доги райгурдтӕ, уоми цӕргӕ ку ӕрцудайсӕ, уӕд ци хузи лæг адтайсæ?» Азнаур бахудтæй, уæдта мин дзуапп равардта: «Нæ фидае Хъанчели зудтай, гъонгӕс лӕгъуз нæ хаттӕй... Мах дæр адтаййанӕ гъонгӕстӕ. Мах  адӕни рӕнгъи рауагъта Советон хецауадӕ, Коммунистон парти ӕма цитгин Сталин».

Скъодтати Амурхан

Феппайуйнаг. Аци радзурд мухургонд ӕрцудӕй газзети «Социалистон Дигорӕ» 1940 анзи, ӕнсури мӕйи 21-аг бони. Ӕрмæг цӕститӕбӕл уайун кӕнуй, ци рӕстӕгбӕл финст ӕрцудӕй, уоци рӕстӕги хуӕнхбӕсти цардиуагæ, ӕма, уомæ гæсгæ, цӕмæдессаг æй. Ӕрмӕг нӕмӕ ӕрбахаста Уӕдати Сулейман ӕма ин арфӕ кӕнӕн.

Журнал «Ирæфи» 2025 анзи 2-аг номерæй ист.