Æз та кæсын "Ирон фæндыр" хъазуатæй,

                                     Хæссы мæ хъæлæс музыкæйау уатæй.

                                     Ирон ныхас - ирон дзыллæйы кад.

                                     Мæ чысыл Ир, дæ бонæй у, дæ бонæй,

                                     Кæй зонынц дæу цæрæнбонты иронæй,

                                     Кæй дын кæны ирон æвзаг лæггад.

   Ирыстон... Фыдыбæстæ... Райгуырæн бæстæ... О, куыд диссаг дæ, райгуырæн бæстæ, куыд не ´фсæды адæймаджы цæст дæ уындæй, куыд нæ комы зæрдæ дæуæй атонын! Дард æцæгæлон бæстæйы уæвгæйæ дæр дæуимæ сты адæймаджы хъуыдытæ, дæумæ тырны йæ бæллицты.

   Цæмæй райдайы райгуырæн бæстæ? Ацы фарстайæн алчи æмхуызон дзуапп нæ фæдæтты, фæлæ мæнмæ гæсгæ, æппæты растдæр у мæнæ ацы хъуыды: "Райгуырæн бæстæ райдайы авдæны зарæгæй, мадæлон æвзагыл цы авдæны зарæг вæййы, уымæй". Зæгъæн ис, Ирыстон райдайы ирон æвзагæй.   Махæн Хуыцау радта ахæм амонд, æмæ Ирыстоны зæххыл райгуырдыстæм иронæй. Нæ фыдæлты фарн æмæ æгъдæуттæ царды уидæгтæ сты æмæ нæ хæс у, уыдонæй цы рæсугъд æгъдæуттæ баззад, уыдоны цæсты гагуыйау бахъахъхъæнын, иузæрдион сыл уæвын. Уымæн, æмæ нæ фыдæлтæ сæфæн кæмæн нæй, уыцы ирон фарн семæ нæ ахастой, махæн, сæ байзæддæгтæн, æй ныууагътой кæрæдзи уарзынæн, рæсугъддæр цæрынæн а - зæххыл. Мах сæрбæрзонд стæм, ирон кæй стæм, уымæй.

     Стыр цæстдард дарынц ацы хъуыддагмæ Цæгат Ирыстоны республикон æхсæнадон змæлд "Иудзинад"-ы уæнгтæ. Сæ конкурс - æркаст "Ирон дæн æз" сси традицион, республикæйы царды нымад æрцыд ахсджиаг фæзындыл. Ацы аз дæр та арæзт æрцыд ацы конкурс Æрæфы районы Цыколайы 1-æм скъолайы. Архайдтой дзы районы сæрæндæр чызджытæ, нæртон Сатанайы фæдонтæ. Æркасты архайджытæ уыдысты хистæр кълæсты ахуырдзаутæ. Сæ арæхстдзинад æвдыстой: Тауаситы Аминæ (Цыколайы 2-æм астæуккаг скъола, Бичерахты Зоя), Гегкиты Милена (Цыколайы 3-аг астæуккаг скъола, ахуыргæнæг Хуасдзауты Мадинæ), Гæтциты Кæринæ (Советтоны астæуккаг скъола, ахуыргæнæг Дзабайты Аллæ), Тепсыхъоты Мæдинæ (Сечеры астæуккаг скъола, ахуыргæнæг Дреты Тамарæ), Цопбойты Камиллæ (Сырх - Дыгуры астæуккаг скъола, ахуыргæнæг Годзойты Анжелæ).

     Конкурсы амонæг, Цыколайы 3-æм скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг Увзыхъоты Зæлинæ, йæ разныхас райдыдта тынг рæсугъд, зæрдæмæдзæугæ ныхæстæй нæ ирон фарн æмæ æгъдау, нæ традицитæ æмæ нæ аивады тыххæй. Фæбæрæг кодта, тынг æхсызгон кæй у, фæсивæд фылдæр æргом æздахын кæй райдыдтой ирондзинадмæ. Уый фæстæ загъта æхсæнадон змæлд "Иудзинад"-ы уæнгтæн арфæйы ныхæстæ, цы стыр куыст кæнынц нæ фарн, не ´гъдæуттæ, нæ традицитæ æмæ не ´взаг бахъахъхъæныны фæдыл, уый тыххæй. Архайджытæм дæр йæхи бахатта тынг рæсугъд разныхасимæ.

     Архайджыты размæ цы хæслæвæрдтæ æвæрд æрцыд, уыдон фæрсæрдыгæй куыд æнцон кастысты, бынтон афтæ нæ уыдысты. Фыццаг хæслæвæрд уыд хæдзармæ куыст. Архайджытæ хъуамæ ныффыстаиккой æмæ бакастаиккой сæ нывæцæнтæ "Ирон дæн æз", зæгъгæ. Алчидæр дзы хъуамæ райхæлдтаид йæ хъуыды, йæхи ирон кæй хоны, уымæй сæрыстыр цæмæй у, куыд æххæст кæны йæ фыдæлты фæдзæхстытæ.

     Дарддæр чызджытæ бафæлвардтой, нæ адæмы удварны æнусон хæзнатæ - ирон бæрæгбæттæ куыд зонынц, уымæй. Уыдон нæ адæмы æнусон хæзнатæ сты. Уыдон сты царды скъола, ирдæй дзы зыны нæ адæмы удысконд, сæ фарн, æмæ сæ хъуамæ хъахъхъæнæм цæсты гагуыйау. Фидæны фæлтæртæм сæ раттæм сыгъдæг æмæ æнаиппæй. Уый у æркаст расидæг æхсæнады уæнгты хæсты сæйрагдæртæй иу, æмæ йыл æнæрынцойæ кусынц.

     Уæдæ æркасты ерысдзаутæ - сомбоны кæйдæр бинойнæгтæ. Чындзы размæ та бирæ хæстæ æвæрд вæййы, æмæ сæ хъуамæ алы чызг дæр рагацау зона. Уымæ гæсгæ æртыккаг фæлварæны чызджытæ равдыстой чындзæхсæвы æгъдæуттæ куыд зонынц, уый.

   Ирон адæмы ´хсæн магусайæн кад никуы уыди. Нæ фыдæлтæ кæдфæндыдæр уыдысты кусаг, нæ зыдтой зивæг, стæй ма уæззау зондыл хæст æмæ къухæй дæсны. Алы ирон хæдзары дæр кусæнгæрзтæ уыдис дзæвгар, уымæн æмæ кусын хъуыдис цæхæрадоны, быдыры, цуаны, хæдзары... Уыдонæн сæ фылдæр хай уыдис хи конд, хи арæзт. Бирæтæй ма дзы абон дæр пайда кæнæм. Абоны чызджыты, райсомы хæдзары æфсинтæ, сæ куыд зонынц, уый сбæрæг ерысы цыппæрæм хайы. Ам дæр та хæлттæ сæппæрстой, æмæ чи цы кусæнгарз систа, уый цæмæн хъуыд æмæ дзы цы архайдтой, уый тыххæй радзырдта.

     Тыхджын æмæ фæрнджын мыггаг, уидагджын æмæ бирæкъабазджын бæласы хуызæн у. Аллы мыггагæн дæр ис йæхи истори, йæхи ном, йæхи бынат иннæ мыггæгты æхсæн. Йæ мыггаджы равзæрды историйы тыххæй радзырдта конкурсы алы архайæг дæр. Æхсызгон у, алчидæр дзы афтæ хорз кæй зоны йæ мыггаджы равзæрд, уый.

     Уæдæ ирон сылгоймаг хъуамæ арæхса аивадмæ дæр. Сæ дæсныдзинад кафынмæ, зарынмæ, ирон музыкалон инструменттæй цæгъдынмæ, аив дзурынмæ равдыстой архайджытæ конкурсы фæстаг хайы.

     Архайджытæ уыдысты хорз цæттæгонд. Сæ арæхстдзинадæн сын аргъ кодтой: "Иудзинад"-ы уæнг Токты Валодя, Дзæуджыхъæуы уæлæмхаст ахуырады Центры уæлæмхаст ахуырады педагог Танделаты Розæ, районы ахуырады управленийы сæргълæууæджы хæдивæг Баликъоты Алетæ, районы библиотекæйы кусæг Цæголты Людмилæ. Жюрийы уæнгтæн æнцон нæ уыди хуыздæрты рартасын. Æркаст - конкурсы къамисы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, фыццаг бынат бацахста Гегкиты Миленæ, дыккаг - Тауаситы Аминæ, æртыккаг - Гæтциты Кæринæ. Уæлахиздзауты сæ ахуыргæнджытимæ схорзæхджын кодтой Кады гæххæттытæй, æхцайы премитæй æмæ зæрдылдарæн лæвæрттæй. Иннæ архайджытæн дæр лæвæрд æрцыд Кады гæххæттытæ æмæ зæрдылдарæн лæвæрттæ.

     Зæрдæмæдзæугæ рауад, бæрæгбоны архайджыты разæнгард кæнынæн цы концерт æвдыст æрцыд, уый дæр. Цæмæй бæрæгбон хъæугæ уагыл æххæстгонд æрцæуа, ууыл та зæрдиагæй бацархайдта районы ахуырады управленийы методист Бесолты Алан. "Иудзинад"-ы уæнгтæ диссаджы рæсугъд арфæтæ ракодтой архайджытæн æмæ сæ ахуыргæнджытæн.

     Ацы конкурс хынцы абоны рæстæджы зæгъинæгтæ, нæ сагъæстæ, нæ риссаг фарстатæ, кæцытæ баст сты нæ ирондзинадимæ, не ´гъдæуттимæ, не ´взагимæ, нæ культурæимæ. "Иудзинад"-ы уæнгтæ сæхимæ райстой ахсджиаг хъуыддаг æмæ йыл архайынц. Фæсивæды разæнгард кæнынц æркасты архайынмæ æмæ сын афтæмæй сæ зæрдæты тауынц фыдæлты æгъдæуттæм уарзондзинад. Уый у стыр арфæйаг хъуыддаг!

                                                                                        Бабочити Э.

 

Здоровый образ жизни – комплексное понятие, включающее в себя множество составляющих. Сюда входят все сферы человеческого существования – начиная с питания и заканчивая эмоциональным настроем. Здоровый образ жизни – это способ жизнедеятельности, направленный на полное изменение прежних привычек, касающихся еды, режима физической активности и отдыха. Объяснить, что такое здоровый образ жизни (ЗОЖ) в нескольких словах невозможно. Согласно официальному определению, это образ жизни, направленный на укрепление здоровья и предупреждение заболеваний.

Составляющие  ЗОЖ : рациональное питание, здоровый сон, достаточно двигательная система, отказ от вредных привычек.
Сейчас рассмотрим поподробнее последнее.
Человек — великое чудо природы. Эволюция обеспечила организм человека неисчерпаемыми резервами прочности и надежности, которые обусловлены избыточностью элементов всех его систем, их взаимодополняемостью, взаимодействием, способностью к адаптации и компенсации. Реализация возможностей, заложенных в человеке, зависит от его образа жизни, повседневного поведения, привычек, приобретаемых им, умения разумно распоряжаться потенциальными возможностями здоровья на благо себе, своей семье и государству.

Однако ряд привычек, которые человек приобретает еще в школьные годы и от которых потом не может избавиться в течение всей жизни, серьезно вредит его здоровью. Они способствуют быстрому расходованию всего потенциала возможностей человека, преждевременному старению и приобретению им устойчивых заболеваний. К таким привычкам в первую очередь надо отнести курение, употребление алкоголя и наркотиков. Эти привычки называют вредными. Попытаемся разобраться в этом определении и ответим на вопрос: «Привычки ли это?» Известно, что под привычкой понимают поведение, образ действий, склонность к чему-либо, что стало для человека в его жизни обычным явлением, например, привычка рано вставать и делать утреннюю зарядку. Это хорошая привычка. Привычку бесцельно просиживать у телевизора, просматривая все передачи подряд, хорошей признать трудно. Но самое главное заключается в том, что формирование той или иной привычки находится во власти самого человека и он в любое время может без больших усилий отказаться от нее. Если же человек пристрастился к курению, употреблению алкоголя или наркотиков, приобрел так называемые вредные привычки и уже не может отказаться от них, то это уже не привычка, а зависимость. И человек постепенно теряет свое здоровье. Чтобы этого не происходило надо соблюдать правила:

- Ты должен почитать свое тело как величайшее проявление жизни.
-Ты должен отказаться от ненатуральной пищи и возбуждающих напитков.
-Ты должен питать свое тело только непереработанными живыми продуктами.
-Ты должен восстанавливать свое тело путем разумного чередования активной физической деятельности и отдыхом.
-Очищай свои клетки свежим воздухом, водой и солнцем.

-Скажи не наркомании.

Если ты любишь себя и ценишь свое здоровье, ты скажешь “нет” всему, что может принести тебе вред.

Ежегодно на Земле умирают миллионы людей от болезней, спровоцированных курением, алкоголем и наркотиками. Так давайте же задумаемся! О себе! О детях! О нашем будущем! Будьте здоровы!

Социальный педагог ГБУ «КЦСОН Ирафского района»

Будаева З.А.

22 июня – день начала Великой Отечественной войны

 

  

22 июня 1941 года Германия вероломно напала на Советский Союз. Вступил в действие план «Барбаросса» – план молниеносной войны против СССР, которая, по замыслам военно-политического руководства Германии, должна была привести к крушению Советского Союза в течение 8–10 недель.

Но война растянулась на долгие четыре года. И со стороны Советского Союза она имела принципиально иной характер. Для народов СССР вооруженная борьба против Германии и ее союзников стала Великой Отечественной войной за национальную независимость своего государства, за свободу и честь своей Родины. В этой войне советский народ ставил своей целью помочь народам других стран освободиться от гитлеровского ига, спасти мертвую цивилизацию от фашистского варварства.

Великая Отечественная война – самая жестокая, самая кровопролитная в истории человечества. И все же, благодаря беспредельной преданности интересам Родины, осознанию ответственности каждого за судьбу Отчизны, советский народ под руководством Коммунистической партии, государственного и политического деятеля, Верховного главнокомандующего Вооруженными Силами СССР И.В. Сталина, человека с железным характером, волей и выдержкой, сумевшего сплотить весь народ многонациональной страны, смог победить ненавистного врага.

   Битва за Москву, Сталинград, Курск, Ленинград, многие большие и малые города – это были великие события, которые помогли советскому народу поверить в свои силы и воспрянуть духом, изменить планы гитлеровской Германии. Победить, хотя эта победа далась нам большой ценой - многие страны, а в наибольшей степени Советский Союз, понесли колоссальные человеческие и экономические потери. Зверства фашистов не забыть российскому народу! По подсчетам экспертов, в период ВОВ погибло 26 600 000 советских граждан, в том числе 86 68 400 военных. Вечная им Память и вечная Слава!

     Да, все они ждали, верили в Победу, и она пришла. У каждого из них было свое горе, своя радость, свои воспоминания о проклятой войне. Они - то их и сплачивали еще сильнее. И они - победили! Слава им, сегодня еще живущим, и покинувшим наш светлый и радостный мир. Пусть многострадальная советская земля им будет пухом!

«РАССКАЗ ТАНКИСТА»

Был трудный бой. Всё нынче, как спросонку,

И только не могу себе простить:

Из тысяч лиц узнал бы я мальчонку,

А как зовут, забыл его спросить.

Лет десяти-двенадцати. Бедовый,

Из тех, что главарями у детей,

Из тех, что в городишках прифронтовых

Встречают нас как дорогих гостей.

Машину обступают на стоянках,

Таскать им воду вёдрами — не труд,

Приносят мыло с полотенцем к танку

И сливы недозрелые суют…

Шёл бой за улицу. Огонь врага был страшен,

Мы прорывались к площади вперёд.

А он гвоздит — не выглянуть из башен, -

И чёрт его поймёт, откуда бьёт.

Тут угадай-ка, за каким домишкой

Он примостился, — столько всяких дыр,

И вдруг к машине подбежал парнишка:

- Товарищ командир, товарищ командир!

Я знаю, где их пушка. Я разведал…

Я подползал, они вон там, в саду…

- Да где же, где?.. — А дайте я поеду

На танке с вами. Прямо приведу.

Что ж, бой не ждёт. — Влезай сюда, дружище! -

И вот мы катим к месту вчетвером.

Стоит парнишка — мины, пули свищут,

И только рубашонка пузырём.

Подъехали. — Вот здесь. — И с разворота

Заходим в тыл и полный газ даём.

И эту пушку, заодно с расчётом,

Мы вмяли в рыхлый, жирный чернозём.

Я вытер пот. Душила гарь и копоть:

От дома к дому шёл большой пожар.

И, помню, я сказал: — Спасибо, хлопец! -

И руку, как товарищу, пожал…

Был трудный бой. Всё нынче, как спросонку,

И только не могу себе простить:

Из тысяч лиц узнал бы я мальчонку,

Но как зовут, забыл его спросить

А. Твардовский