Неʹвзаг – нæ хæзна

 

  Алли адæмæн дæр толдзæ бæласау ес едæгтæ, зæнгæ æма къалеутæ. Едæгтæ æнцæ йе ΄взаг, зæнгæ – йе ΄гъдæуттæ, къалеутæ ба – царди медес. Бæласæн æ къалеутæ ку ниццæгъдай, фал æ едагæ гъигæдард ку не ΄рцæуа, уæд æ зæнгæ нæуæг къалеутæ рауаддзæй. Æ зæнгæ ин ку ралух кæнай, фал уæддæр едæгтæ цардгъомæй ку байзайонцæ, уæддæр нæуæг таутæ исуаддзæй, æма ин зæнгæ дæр уодзæй, къалеутæ дæр. Гъе, фал ин æ едæгтæ ку ниллух кæнай, уæд йе ʹсæфт æрцæудзæй.

    Мæнæ куд сагъæс кæнуй маддæлон æвзаги тухæй Цæгат Иристони адæмон поэт, публицист, литературон кустгæнæг, Уæрæсей Федераций финсгути Цæдеси иуонг, Цæгат Иристони культури скъухт косæг, Националон преми «Нарти фæткъу»-й  лауреат, Бабочити Руслан: "Маддæлон æвзаг - нæ хæзна, нæ адæми уоди фарнæ. Нæ абони æма нæ исон, нæ национ цæсгом, не ´гъдау æма не ´фсарæ... Адæмихаттæн мæлæн нæййес, йе цалинмæ уодæгас уа, уæдмæ. Маддæлон æвзаг - нæ сæйраг игакæ, нæ ирддæр бæрæггæнæн. Нæ ин ес нæ æргъудигæнæн, нæ ин исаразæн, нæ баййевæн. Е æй Еунæг Хуцауи устур лæвар. Дуйнесфæлдесæгæн æ цитгин киунугутæй еуеми хумæтæги нæййес уæхæн амунд, фиццагидæр, дан, адтæй Дзурд, иннæ гъуддæгутæ ба уой фæсте фæззиндтæнцæ, зæгъгæ.

     Маддæлон æвзаг - нæ еумæ бæттæг, нæ еугæнæг, нæ национ тергадикæнунади астæумагъз, нæ зæрдихатт æма нæ уодисконд. Уой фæрци хецæн кæнæн иннæ адæмтæй, уой бундорбæл арæзт цæуй нæ дигорон æма нæ ирон аййев литературæ, уой фæрци нæмæ æрхъæрдтæнцæ недзамантæй Нарти кадæнгитæ æма дзоргæ исфæлдистади иннæ хузтæ, уой фæрæзнитæй архайунцæ нæ ирон æма нæ дигорон театртæ.

    Дуйнебæл еунæг адæмихатт дæр йе ´взаг маддæлон нæ хонуй, уома "материнский", зæгъгæ. Уæхæн цитгин æма хъазар ном ин исаккаг кодтонцæ æрмæстдæр мах намусгин рагон фиддæлтæ. Дзурд "маддæлон"-и бундори "мадæ" кеййес, йе беребæл дзорæг æй. Фиццагидæр, Скифтæ, Сарматтæ, Алантæ æма Астæ се ´взагæн мади аргъ ке кодтонцæ, уобæл. "Де ´взаг дæ кæд нæ гъæуй, уæд дæ дæ ниййерæг мадæ дæр нæ гъæуй", - уæхæн зундирахаст адтæй нæ номдзуд фиддæлтæмæ. Уæхæн аргъ кæнун гъæуй мах дæр нæ алæмæти гъæздуг æма аййев æвзагæн, кæд нæ ирæнттæ æма дигорæнттæй байзайун фæндуй аци дуйнебæл, уæд нин æндæр мадзал нæййес".    

    Рæстæг догъон бæхау æй. Не´взаг исæфти къахмæ цæуй. Сæйгæн уæлдæф куд нæбал фæффагæ кæнуй, уотæ нин нæбал хъæртуй не ʹвзаг. Беретæй сæ сæрмæ нæбал хæссунцæ. Уæрæседзаутæ нæмæ исберæй. Кæд Иристонæй рацæугæ зундгонд ахургæндтæ сæ сæрмæ хастонцæ се ´взаг зонун, ма син йе кадæй уæлдай æгади хуасæ нæ фæцæй, некæми сæ бахъор кодта устур ахургæндтæ исунмæ, уæд нури фæсевæд ба сæ къох цæмæ ракъуæрдтонцæ нæ устурдæр хæзнатæй еуебæл – маддæлон æвзагбæл.

      Цæмæй ма исæфа нæ маддæлон æвзаг, фал гъæздугæй - гъæздугдæр кæна, уой тухæй арæзт цæуй аллихузон еристæ æма æркаститæ скъолати, районти, республики. Æрæги дæр æрцудæй арæзт дигорон æвзаги бæрæгбон æма дууæ республикон конкурси.

     Дигорон æвзаги бæрæгбон арæзт æрцудæй 9 – 10 октябри конференций хузи РЦИ – Аланий наукон библиотеки. Конференций разамонæг – Тахъазти Валерий, кæций зæрди æрæфтудæй æрæмбурд кæнун еу рауæнмæ нæ маддæлон æвзагбæл ке зæрдæ ресуй, уæхæн адæм, æркæсун æвзаги райрæзти уавæртæмæ  æма мадзæлттæмæ. Аци гъæугæ гъуддаги имæ сæ фарс бадардтонцæ, Санкт – Петербурги сахари ци дигорон фæсевæд цæруй, етæ материалон æгъдауæй. Конференций архайдта 100 адæймагемæ хæстæг: ахургæндтæ, финсгутæ, исфæлдистадон кустгæнгутæ, æнæуой адæм. Хунд имæ æрцудæй минæвæрттæ æндæр паддзахæдтæй дæр: æгас дуйнебæл зундгонд алановед испайнаг Августа Алеман, дигорон æвзаг ертасуни кустгæнгутæ Итали, Израиль, Иран æма Германийæй. Активон архайд бавдистонцæ конференций, не ʹвзаг уæлдай кæмæн нæй æма ин æ исони бонбæл зæрдæй ка ресуй, уæхæн æхсæнадон æма ахурадон кустгæнгутæ: Дзекъойти Юрий, Хъæбæлоти Фатимæ, Тахъазти Федар, Хадати Альберт, Миндзайти Марат æма æндæртæ.

     Ци докладтæ бацæттæ кодтонцæ конференций архайгутæ, етæ адтæнцæ цæмæдессаг, медесгун, æрмæгæй гъæздуг. Ма Тахъазти Валерий куд зæгъуй, уотемæй æмбурдгонд æрцæудзæнцæ еу киуниги.

     Аци бæрæгбони фæдбæл ма арæзт æрцудæй дигорон æмдзæвгитæ аййев кæсуни конкурс дæр. Конкурс – æркасти алли архайæг дæр гъæуама радзурдтайдæ еу, æнæмæнгæ кæсгæ ка адтæй – Хидирти Ехъяй æмдзæвгæ «Не ΄взаг», кæцими дессаги ирдæй æвдист æрцудæй нæ дигорон æвзаги аййевдзийнадæ, гъæздугдзийнадæ æма цитгиндзийнадæ. Уомæй рахезгæй, дуккаг æмдзæвгæ ба ахурдзауи фæндонмæ гæсгæ дигорон финсгутæй еуей исфæлдистадæй ист. Берæ сувæллæнтти бафæндæ адтæй сæ аййев дзурди дæсниадæ равдесун. Архайдтонцæ си алли кълæсти минæвæрттæ дæр. Уæлахездзаутæ æма сæ разамонгутæ хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ номбæлдарæн лæвæрттæ æма æхцай фæрæзнитæй. Мах районæй дæр си адтæй архайгутæ æма уæлахездзаутæ. Етæ æнцæ: Елойти Ибрагим æма Хамихъоти Сослан Лескени гъæуæй; Фадзайти Аминæ, Хохти Самирæ, Цорионти Заур, Цорити Ясминæ, Тауасити Аминæ, Цорити Давид, Ахмедджанти Дамир, Кертанти Эльмирæ, Гæзæнти Русланæ æма Зигойти Салимæ Чиколай гъæуæй; Ортабайти Валерия, Гуссаути Валерия, Текъити Камиллæ, Хайманти Алинæ, Миндзайти Лаурæ, Хайманти Азамат, Гъæргинти Алинæ, Сабети Виктория, Цопбойти Камиллæ, Габети Арсæг æма Хæмæцитами Махарбег Сурх-Дигори гъæуæй; Дадтети Салимæ, Хохти Иланæ, Гæтцити Каринæ æма Баликъоти Кæринæ Советтони гъæуæй; Малхъарти Катя, Темурти Настя æма Малити Верæ Ахсарисæри гъæуæй; Дзоблати Валерия æма Гегкити Мæдинæ Хæзнидони гъæуæй; Будайти Сæрмæт æма Будайти Миленæ Толдзгуни гъæуæй.

    Кади гæгъæдитæ æма æхцай фæрæзнитæй хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ сæ разамонгутæ: Шекери гъæуи библиотеки косæг Тебетти Индирæ Геуæргий кизгæ, Толдзгуни гъæуи культури хæдзари сæргълæууæг Малити Ленæ Тамбийи кизгæ, райони культури Галауани методист Пъинти Фатимæ Омари кизгæ, Лескени гъæуи скъолай райдайæн кълæсти ахургæнæг Дзоблати Маринæ Рамазани кизгæ, Сурх – Дигори гъæуи астæуккаг скъолай райдайæн кълæсти ахургæнæг Цъопбойти Анжелæ Геуæргий кизгæ, Чиколай 1-аг астæуккаг скъолай райдайæн кълæсти ахургæнæг Бичегкути Альбинæ Мухарбеги кизгæ, Чиколай 1-аг астæуккаг скъолай ирон æвзаг æма литератури ахургæнæг Озити Тая Тайморази кизгæ, Советтони гъæуи астæуккаг скъолай ирон æвзаг æма литератури ахургæнæг Дзабайти Алла Михаили кизгæ, Æхсæрисæри гъæуи библиотеки косæг Ортабайти Альбинæ Тедий кизгæ, Чиколай 2-аг астæуккаг скъолай ирон æвзаг æма литератури ахургæнæг Малити Сафят Агубей кизгæ, райони культури Галауани театралон студий разамонæг Аркъаути Джульетта Тотурбеги кизгæ, Сурх - Дигори астæуккаг скъолай ирон æвзаг æма литератури ахургæнæг Габети Зæлинæ Валерий кизгæ. Се ʹгасемæй дæр Еунæг Хуцау исарази уæд.

    Иннæ конкурс, «Аййев дзурди дæсни», ба арæзт æрцудæй онлайн – форматти Хетæгкати Къостай райгурæн бон, Малити Георги, Калоти Хазби æма Ходи Камали юбилейти фæдбæл. Конкурси фиццаг хаййи архайгутæ, 8 – 9 кълæсти ахурдзаутæ, æрæмбурд æнцæ Советтони гъæуи астæуккаг скъолай. Бæрцæй берæ нæ адтæнцæ, гъулæггагæн. Æмдзæвгитæ кастæнцæ: Советтони съолай ахурдзаутæ Дадтети Сæлимæ (Малити Г. «Фиццаг мæлгъæ») æма Гæтцити Кæринæ (Малити Г. «Тæходуй æна») - амонæг Дзабайти Аллæ; Чиколай фиццаг астæуккаг скъолай ахурдзау Хохти Самирæ (Калоти Х. «Кард») – амонæг Озити Тая; Чиколай дуккаг астæуккаг скъолай ахурдзаутæ Тауасити Аминæ (Хетæгкати Къ. «Додой») æма Гæзæнти Русланæ (Калоти Х. «Кард») – амонæг Малити Сафят.    Фулдæр ахурдзаутæ си ку архайдтайдæ, уæд никки хуæздæр бæргæ адтайдæ. Ма идарддæр косун гъæуй уобæл. Нæ цард уоци уагбæл арæзт ку цæуа, не ʹвзагбæл ку ауодæн, алайнаг æвзаг цæмæй фæстæмæ æ бунат дуйнеон æвзæгти æхсæн куд æрахæсса, уобæл ку архайæн, уæд нæ исони бон уодзæй гъæздуг, рæсугъд æма æвæсмон.

 

    Архайгутæ æгасæй дæр хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ Кади гæгъæдитæй. Æгасей дæр фаббæрæг кæнун æмбæлуй, куд аййев дзурди дæснитæ. Фал алли конкурси дæр фæууй хуæздæрæй  хуæздæртæ. Ма фиццаг бунат байахæста Дадтети Салимæ, кæци æрвист æрцудæй, куд Ирæфи райони минæвар, республикон æркастмæ.

   Ами дæр Салимæ равдиста æ арæхстдзийнадæ. Æ аййев дзурд æма рæсугъд æвзаг ин фæббæрæг кодтонцæ жюрий иуæнгтæ. Йе ΄мдзæвги хæццæ экранбæл æвдист цудæй дессаги гъæздуг презентаци. Лæвæрд ин æрцудæй 1- аг бунат.

     Нæ абони царди, гъулæггагæн, сагъæссаг æй нæ æвзаги федæн. Фал æй цалдæнгæмæ уарзæн, сагъæс кæнун ибæл фæразæн, нæ гъудитæ ибæл дзорæн, цалинмæ нæ сувæллæнттæ дзоронцæ сæ маддæлон æвзагбæл, уæдмæ ин тæссаг нæй фесæфунæй. Ма уой тухæй ба мах, ахургæнгутæ, ниййергутæ, мухури косгутæ, ветеранти Советти æма "Стур Нихас"-и иуæнгтæ, Иристони цæргутæй æхе ирон - дигорон ка хонуй, етæ еумæйагæй гъæуама архайæн, цæмæй не ´взаг уа рæсугъд, рæсог æма аййев.  Мингай æнзти сæрти нæмæ нæ хестæр фæлтæрти фæрци ци рæсугъд æма фæрæзнæгун æвзаги тухæ æма аййевдзийнадæ æрхъæрдтæй, уой мах дæр ихæсгин ан нæ федæни фæлтæртæн балæвар кæнунæй.

                                                                        Бабочити Э.