Октябри мæйи фæстаг сабати бабæй, фæткæмæ гæсгæ, газет «Ирæф»- и косгутæ бæрæг кæндзæнæнцæ нæ район æма республики хабæрттæ, цаутæ, игъосункæнуйнæгтæ ке фæрци хæссунцæ адæнмæ дæсгай æма дæсгай æнзти медæгæ, еци рауагъдади райгурæн бон. Фæндуй мæ уой сæ зæрди æрæфтаун газети еузæрдион кæсгутæн, хъазар кæмæн æй æма ибæл ка некæд устурзæрдæ кæнуй, бийнойнаги хузæн кæмæн иссæй, æма ин æ алли номери рацуд дæр ка фæххезуй зæрддагонæй. Æма бабæй ин æ кæсгутæн абони еу минкъий радзордзинан æ историйæй дæр.

     Нури «Ирæф» -и фиццаг номер рацудæй 1933 анзи октябри мæйи. Хундтæй уæд «Социалистическая Дигория». Гъулæггагæн ин, кæци бон, уой ба некебал зонуй.  

    Нæ уарзон газетæн рæстæги цуди хæццæ кæд æ ном берæ хæттити æййивд æрцæуидæ, уæддæр æ кусти нисантæ ба баизадæнцæ еухузон - æ кæсгутæмæ афонадæбæл хъæртунгонд цæунцæ æрмæст райони нæ, фал нæ республики, нæ бæсти æма ма фæсарæнти ахсгиагдæр хабæрдтæ дæр, райдайæ хумæтæги цардæй æма фæууо политикæй, культурон, медицинон, спортивон, ахурадон, адæмон хæдзаради еугур къабæзти хабæрттæй. Æма, кæд уинæн нæ газет гъæугæ æй беретæн, ес ин еузæрдиуон кæсгутæ, уæддæр фулдæр ба гъæуй хестæр адæмти, советон царди уаги æхсист ка æрцудæй æма ма рæстдзийнадæбæл æууæнкæ кæмæ ес, ирон æгъдау, фиддæлти фарнæ, кæстæр-хестæр лæдæрундзийнадæ ма уæлиау æвæрд кæмæ æй, уони, уæдта уони кæстæрти, сæ тоги син хестæрти фарнæ æма æгъдау, берæ хуарздзийнæдтæ ниффедар кæнун кæмæн бантæстæй.  

     Уотæ зæгъæн нæййес æма нæмæ нæ фæууй фæсевæди, кæстæрти агкаг æрмæгутæ. Финсгæ дæр нæмæ кæнунцæ, сæ финстæгутæ æма уацхъудтæн син исагкаг кæнæн бунат сæрмагондæй хецæн фæрстæбæл. Фал нæмæ, гъулæггагæн, æригон косгутæ, журналистики факультеттити рауагъдонтæ ба кустмæ нæ цæуй. Æнæримæхст зæгъдзинан уой мизези дæр – минкъий æй райони газети косгути мизд, тæгкæ минкъийдæр, «минималон» ке хонунцæ абони нæ бæсти, е. Уæддæр архайæн фулдæр скъолати, сувæллæнтти рæвдауæндæндти хестæр сабийти хæццæ, сæ цæмæдестæ син цæмæй исбæрзонд кæнæн уацхæсгути, журналисти дæсниæдтæмæ. Æндæр, атæ ку рахæсса, уæд исони бони газет ке къохти бакæндзинан?

   Абони нæ коллектив æй æнгом баст еумæйаг цæмæдести фæрци, алке дæр архайуй æ кусти ихæстæ зæрдæй æнхæст кæнунбæл, лæдæргæй, куд хъæбæр фæххезунцæ газеткæсгутæ нæ алли номери рацуд дæр.  Æвдесæн хъæппæрес, ес нæмæ æууæнкæ, исони бони ке фæррæвдзæдæр уодзæнæй уавæр. Уомæн æма «Ирæф» æй райони царди айдæнæ, æ цæргутæн, еугур дигорон адæмæн дæр гъæугæ æма уарзон газет. Адæми сагъæс ба, гъæуама, уа алцæмæй дæр хестæр.

     Гъулæггагæн, уæлдæр куд загътон, уотæ берæ объективон анхосæгти фудæй газети раздæр æнзти истори абони бундойронæй некебал зонуй. Уæлдайдæр ба уомæй, æма, æ архив цалдæр хатти басугъдæнцæ. Æма, бæргæ, уæди рæстæгути хестæртæй ма махтæ ескети ку æрæййафтаййанæ, фал æрмæст хецæн скъутдзæгтæй цидæртæ байвæрæнтæ кодтан нæ хестæрти имисуйнæгтæй. Мæнæ уонæй еу цалдæр.

   Имисуй  Хуасдзаути Тазрет, нæ райони Æхсæнадон æзмæлд «Стыр Ныхас»-и сæргълæууæг:

     - Рæстæг уотæ тагъд ратæхуй адæймагбæл æма ин, царди догъи уайгæй, æнтæсгæ дæр нæ бакæнуй нæ раздæри гъуддæгтæй, е историтæй, хестæртæй ке фегъосуй, уонæй сæ ахсгиагдæртæй еститæ байвæрæнтæ кæнун, гъома сæ кæстæр фæлтæртæн финстæй ниууадзун.

     Уотæ рауадæй нæ уарзон райони газет, абони «Ирæф» ке хонæн, фал æ ном цалдæр хатти ка раййивта, уомæн дæр. 1933 анзи æ «райгурци» историй хабар куд адтæй, октябри мæййи кæци бони растдæр æй æ рацуд нимайун, ка адтæй æ фиццаг редактор, катæ си куста литературон косгутæй, æнæштатон уацхæсгутæй, ка лæудтæй фиццаг типографий сæргъи, ка адтæнцæ уомæн дæр æ фиццаг косгутæ, уони бæлвурд некебал зонуй нуртæгки.

  Гъулæггагæн, нури цæрæг хестæртæй дæр неке ракæндзæнæй газети кусти уæди хабæрттæ. Ефстæгтæ ма зонунцæ, Фидибæсти тугъд ку банцадæй æма адæми нæуæгæй ку раевдалдæй немуци æнæхаир къохтæй ихæлд æрцæуæг адæмон хæдзарадæ, гъæутæ æма горæттæ рæвдзæ кæнунмæ, уæдæй фæстæмæ ка бахатта æхе газети кустмæ.

   1943 анзи, тугъд æ карзи ку адтæй, уæд Ирæфи райони газети редакци адтæй Будтути Мухай номбæл гъæунги, нур сувæллæнтти рæвдауæндонæ кæми æй, еци бæстихæйтти. Редакторæй уæд «Социалистическая Дигорий» (уотæ хундтæй нури «Ирæф»), куста Гобети Данел, тугъдæй цæфæй исæздæхæг офицер. Нæ мадæ ба си адтæй æфснайæг æма æндзарæг. Уомæ гæсгæ мах, æртæ æнсувæремæй, алли сæумæ дæр талингæй цудан æ хæццæ, æнхус ин кæнунмæ. Уæд ма си кустонцæ Увжихъоти Фатимæ, Хекъилати Мæхæмæт æма Кертанти Тъæхир. Еци рæстæги скъоладзаутæ арæх финсиуонцæ æмдзæвгитæ, цубур уацхъудтæ скъолай цардæй, æма сæ хæццæ косидæ, рæститæ син сæ кæнидæ Кертанти Тъæхир, уотемæй æй гъуди кодтон æз.

           Уони фæсте редакторæй берæ æнзти фæккуста Хайманонти Мæхæмæт Мусай фурт, тугъдон лæг.  Куста раздæр Чиколай фиццаг скъолай ирон æвзаг æма литерæтури ахургæнæгæй. Еци рæстæги Гъæдгæрони гъæуи скъоладзаути фæдздзурдмæ гæсгæ еугур республики скъолати дæр арæзт æрцудæнцæ ахурдзаути бригæдтæ. Сæ ахури хæццæ етæ райсиуонцæ зæнхити гæппæлтæ колхозтæ æма совхозтæй æма син æнхус кодтонцæ берæ кустити - ластонцæ будуртæмæ фермитæй фагус тракторти æнхусæй. Хæдзарæдтæн сæхе техникæй кодтонцæ  хумæ, похци, культиваци.  Æхсæдгæ ба сæ кодтонцæ къæпетæй, æма, исесионцæ дессаги тиллæгæрзæдтæ. Еу уæхæн бригадæн разамунд лæвардта Мæхæмæт. Æ хъæппæреси фæрци ахурдзаутæн арæзт æрцудæй будурон стан. Кусти фæсте уоми сæ фæллад игъæлдзæгæй исуадзиуонцæ косæг фæсевæд. Мæхæмæти фæрци син адтæй кустæн дæр æма фæллад уадзунæн дæр фадуæдтæ.

     Мах, æ ахурдзаутæ, берæ уарзтан Мæхæмæти. Арæх нин фæккæнидæ тугъдон хабæрдтæ. Æ предмет дæр лæвардта хъæбæр цæмæдессагæй æма ни алкедæр дæсни адтæй ирон æвзагмæ, нивæцæнтæ (сочиненитæ) финсунмæ. 1965 анзи ба райони хецауади фæндонмæ гæсгæ æвæрд æрцудæй райони газет «Ленинец» - и редакторæй.

       Газети куст алкæддæр адтæй вазугкин, берæ фарстатæ æ фæрци раст лухгонд æрцæуиуонцæ адæми царди. Æма уоми адтæй Мæхæмæти устур байвæрд.

     Куд курдиадгун поэт, уотæ литературон фæрстæ æхуæдæг цæттæ кæнидæ, æ дæлбар косгутæ æма  æнæштатон уацхæсгутæбæл æнцойнæ кæнгæй. Кусти дæр, царди дæр имæ адтæй устур фæлтæрддзийнадæ, зудта алли гъуддагæн дæр аргъ кæнун. Æз уæд кустон фæскомцæдеси райкоми секретарæй, ахид æмбалдан кусти дæр æ хæццæ. Куд æцæг хуæрззæрдæ æма хуæрзтог дигорон лæг, уотæ æ хæццæ дзорун æнгъезидæ аллихузон темитæбæл дæр. Зудта нæ фиддæлти берæ рæсугъд æгъдæудтæ æма син аргъ дæр кодта, берæ æрмæгутæ сæбæл рауадзидæ газети, архайдта царди рæсугъддзийнадæбæл.

    Мæхæмæти ном нур дæр цæруй кади хæццæ, уæдта ма цæрдзæнæй берæ фæлтæрти зæрдити. Уой агкаг адтæй Хайманони - фурти кадæ æ цард-цæрæнбонти.

    Фидибæсти Устур тугъди æма кусти ветеран, Сталингради карз тугъдтити архайæг, фæстугъд берæ кустуæтти бæрнон бунæтти фæккосæг, Будтути Тамбиййи (рохсаг уæд) имисуйнæгтæй:

     - Тугъдæй исæздæхуни фæсте мæмæ фæдздзурдтонцæ райком партий секретарь Гобети Батæрбег æма райисполкоми сæргълæууæг Тадети Хушин æма мин байхæс кодтонцæ райони газети куст куд редактор, уотæ мæхемæ райсун. Бæргæ неци зудтон газети кустæн, фал æзинæ гитлерон æфсæдтæ  æздахæг салдат æ сæрмæ куд æрхастайдæ зиндзийнæдтæй фæттæрсун? Хуæдæййевæг мин адтæй Кертанти Тъæхир, литературон косæг адтæй Бетанти Мæхæмæт, бухгалтер – Волик Софья.

       Газет конд цудæй нур куд æй, уомæн е ’рдæг фæзуати, фал уæддæр адтæй медисгун. Цудæй си уæхæн æрмæгутæ, кæцитæ уæлиаумæ истонцæ коммунистон парти æма Ленини номбæл комсомоли архайд, сæ турнундзийнадæ адæмæн хуæздæр цард аразунмæ. Адтæй нæмæ «критикæ» æма «самокритики» æрмæгутæ дæр, хецæн адæмти фæнниллæг кæнунмæ нæ, фал царди гъæндзийнæдтæ исраст кæнунмæ фельетонти, ходæг дзубандити хузи. Уонæмæ хецауадæ æрдæги æнæмæнгæ каст цудæй, сæумон «планеркитæ» ке худтонцæ уæд, хецауадæ æма бæрнон лæгти æмбурдтæ æнхæсткоми къæбинетти, уонæми фæдздзориуонцæ гъæндзийнадæ уадзæг хецауеуæггæнгутæмæ æма сæ хæццæ конд æрцæуидæ дирзæг дзубанди. Æма уæд еци рæдудтитæн æнæ исраст кæнгæ мадзал дæр на 'дтæй тæгкæ цубурдæр рæстæгмæ. Уой мах нимадтан нæ кусти устур уæлахезбæл, нæ финсти фæсте мадзæлдтæ арæзт ку æрцæуидæ, кæд нуртæгки еци гъуддаг æрлæмæгъ æй, критикон æрмæгутæ арæх нæбал цæуй цæмæдæргæсгæ æрмæст «Ирæф» - и нæ, фал еугур газетти дæр, уæддæр.

     Еци рæстæги æртемæй  уагътан газет, æма, на ’дтæй уæхæн номер, кæци афонадæбæл нæ рацудайдæ.

     Газет кодтан нæхе типографий. Кустонцæ си верстатгæнгутæ æма мухургæнгутæй Таухъазахти Хасан, Хекъилати Мæхæмæт, устур машинттæбæл (линотиптæбæл) æй финстонцæ Æлбегонти Рая, Мæрзойти Уæдзийрæт, Будтути Гокоз, Гокъоти Таузян. Газет цудæй нури хузæн - къуæре æртæ хатти. Алли хæдзарæ дæр æй иста устур æхцæуæндзийнади хæццæ, уомæн æма æ хæццæ хаста рæстдзийнадæ, зæрдæн æхцæуæн хабæрдтæ.

    Берæ хæттити æ косгутæн редакций изайгæ рауаидæ æхсæвгæйттæ, ести æхсицгæ гъæугæ хабар, е игъосункæнуйнаги туххæй нæ газет ихалгæ ку æрцæуидæ, уæд. Хуæруйнаг нин æрбахæссиуонцæ редакцимæ, фал ни некæд неке бахъур - хъур кодта уобæл. Уомæн æма алкедæр зæрдæй куста æ бунати, алкедæр дзуаппон адтæй æ архайдбæл.

    Тугъди агъоммæ газети редактортæй кустонцæ Хæмицати Алексей, Гæтцити Хадзирæт. Уацхæсгутæй - хъæбæр еузæрдиуон адæмтæ – Скъодтати Амурхан, Амилахуанти Израил, типографий верстальщиктæй – Фидарати Сослæнбег, Кертанти Тъæхир, Тегати Сулеман, Тотоонти Агубе.  Газети кустæн хъæбæр агъазгъон æнхус лæвардтонцæ «селькор» - тæ ке худтонцæ уæди рæстæги, еци æригон лæппотæ Цъебойти Александр, Амилахуанти Хизир, Гобети Таймураз, Кертанти Рамазан, Гъуцъунати Ян. «Циргъ сигнал», зæгъгæ, уæхæн рубрики бунмæ юморескитæ æма фельетонтæ, гъæндзийнæдтæбæл айуани æрмæгутæ арæх финстонцæ Цæрикъати Барис æма Бетанти Мæхæмæт æма син адæм сæ финститæ еу газетæй иннемæ хезгæ фæккæниуонцæ.

   Алли гъæуи дæр нин адтæй уацхæсгутæ æма нæ газет уони фæрци фæууидæ берæвæрсуг. Исаразианæ æригон уацхæсгути хæццæ семинартæ, амудтан син æрмæгутæ цæмæдессагдæр кæнун, æма е фадуат лæвардта газет нигки медисгундæр кæнунæн.

  Тугъди фæсте æма фæстæдæр æнзти ма  редактортæй кустонцæ Гобети Данел, Метцити Слангерий, Цъопбойти Хадзимурзæ, Керчелати Тотурбек, Гъуцъунати Барис, Амилахуанти Хизир, Бесолти Æхсарæ.

   Нуртæгки газет «Ирæф»-æн разамунд дæдтуй фæлтæрдгун косæг,  40 анзи редакций кустæн иснивонд кæнæг,  Дзоблати Ларисæ. Æма, кæд æ косгути мизд ниллæг нимæдзæмæ æрхаудтæй кæддæрæй ардæмæ (æнæ зæгъæн нæййес уой, æма советтон царди уаги рæстæги редакций косгути мизд берæ кустуæтти æма учрежденити косгути мизди хæццæ рабаргæй нимад цудæй бæрзондбæл), уæддæр коллектив архаиуй райони цард адæмон хæдзаради еугур къабæзти дæр - культури, спорти, ахуради, цубур дзурдæй - алли рауæнти дæр æнхæстæй æвдист куд цæуа, уобæл.

 Хуцау нин нæ бæрæгбони фарнæн фулдæр æнтæститæ нæ къохти æфтуйун кæнæд!

                                           Чихтисти Р.