Е ʹсфæлдистадæ - сугъдæг æма аййев, хуæнхон сауæдони æртæхтау…

Алли анз дæр 15 октябрь уæлдай æхсицгондзийнадæ æрхæссуй ирон адæмæн. Уомæн æма аци бон райгурдæй Хетæгкати Леуани фурт Къоста. Дзиллити амондбæл тохи ка нæ бафæлладæй, уæхæн адæймагæн мæлæт нæййес. Ес ин æрмæстдæр райгурæн бон æма исуй адæмон бæрæгбон.

   Къоста финста: «Æз дæн нывгæнæг æмæ адæмон поэт». Уогæ ба адтæй устур адæмон поэт, прозаик, драматург, критик æма публицист, историк æма тæлмацгæнæг, нивæгæнæг, этнограф æма зарæггæнæг. Æ размæ ивардта егъау ихæстæ. «Ирон аив литературæйы Къоста ссис фидар бындурæвæрæг, йæ цæугæ хох, йæ лæугæ мæсыг, йæ зæрдæйы уидаг, йæ сæууон стъалы, æмæ йын «Ирон фæндыр» баззади цырагъдарæй», - финста номдзуд ахургонд Абайти Васо.

   Æхуæдæг ба уотæ финста: «Æз мæ дзырд никуы ауæй кодтон, мæ иунæг рæнхъы тыххæй дæр агæр – мæгуыр иунæг суари дæр никуы никæмæй райстон… Мæ рыст зæрдæйæ адæммæ цы рæдувы, уымæй дарддæр никуы ницы фыссын».

   Къостай æмдзæвгитæй беретæ иссæнцæ налхъут – налмастæ. Ирдæй æвдесунцæ поэти хæлар æма уарзæгой зæрди уагæ æности дæргъи æнæнимæдзæ зинтæ æма гъезæмæрттæ бавзарæг адæммæ. Гъе уомæн уотæ азæлуй уæззау гъарæнгау, уади къус – къусау, зæйи æхсеттау æ мæстæлгъæд гъæлæс. Кавкази адæмтæ берæ таурæгътæ, берæ æнкъард зартæ исаразтонцæ сæ уæззау царди тухæй. Сæри гъунтæ арц исбадунцæ, зæрдæ ниррезуй, уонæмæ игъосгæй. Фал си уæддæр Къостай хузæн æ зартæй хуæнхтæй бæрзонддæр неке исхизтæй. Æма еци бæрзондæй неке фæййидта адæми маст æма цæстисуг.

   Къоста æ уарзон адæми рохс федæни бони сæрбæл тохи некæд бафæлладæй. Еунæгæй хуæстæй паддзахи нихмæ, дзурдта рæстдзийнадæбæл. Уомæй æ адæмæн лæвардта нифс, знагæн саста æ тухæ.

   Æвæццæгæн, хъисмæтмæ рæстдзинæдтæ нæййес. Къоста æноси æмбес дæр нæ рацардæй. Æ аст æма дууинсæйæймаг анземи ку бацудæй, уæд ниххустæй æ цæсти рохс. Фал æ зæрди ци рохс сугъдæй, йе ба, цалдæнгæ зæнхæбæд еунæг ирон адæймаг уа, уæдмæ дæр нæ ниххуссæй. Æрттевдзæй стъалуйау, тавдзæй хорау, рохс кæндзæй амонд æма фæрнæйдзаг бæстæмæ фæндæгтæ.  

   Зæрдæмæгъаргæ æнцæ Абайти Васой нихæстæ: «Æз нæма бафсæстæн Къостайы «Ирон фæндыр»-æй, Къостайы æмдзæвгæты зæлланггæнаг æмæ уыимæ зæрдæагайгæ, хуымæтæг æмæ арф хъуыдыджын рæнхъытæ кæсынæй, Къостайы æппæлынæй, Къостайæ сæрбæрзонд уæвынæй. Азтæ куыд фылдæр цæуынц, афтæ Къоста мæ цæсты кæны кадджынæй – кадджындæр, тыхджынæй – тыхджындæр. Æмæ та ногæй бахæлæг кæнын, мæхæдæг дæр йæ туджы ртæхæй иу кæмæн дæн, уыцы ирон адæммæ, ахæм æрдхæрæйнаг хъæбул кæмæн райгуырди… Уаих фæуай, хъысмæт, мæ азтæй иу ссæдз азы куы райстаид æмæ сæ Къостайы цæрæнбонтæм куы бафтыдтаид».

Бæргæ, хъисмæт ма Къостай цæрæнбонтæбæл ку бафтудтайдæ. Уæд нæ литератури хорти хорзæринæ арви æнæкæрон бæрзæндтæй æрттивтайдæ сауæнгæ цæрæнбонтæмæ.

   Абони ирон адæмæн Къоста æй сæ ахсгиагдæр хъæболæ. Нæ доги уарзондæр поэттæй еу, Чеджемти Æхсарæн нæ бантæстайдæ, «Къостамæ гæсгæ», зæгъгæ, ци зæрдæмæгъаргæ æмдзæвгæ ниффинста, йе. Музыкæ ба имæ ниффинста Мистолати Иринæ. Зарæг хуннуй «Ныййарæгæй амонд». Беретæй нæ зонунцæ, Къостай ном имисуни фæдбæл финст ке æрцудæй, уой.

   Къоста куд адæймаг дæр, куд исфæлдистадон косæг дæр, нæ цæститæбæл хуæздæр рауайдзæй, зундгонд адæймæгутæ ибæл куд финстонцæ, уони бакæсгæй.

Нина Смирнова: «Пришел Коста, и в доме оживление, смех. Он смеялся раскатисто, говорил громко и весело. Одет был в серую черкеску с черным бешметом и белым башлыком, на голове – черная каракулевая шапка. По-русски он говорил хорошо, без акцента, но всегда носил национальную одежду».

Тхосты Саукуыдз: «…С каким увлечением он говорил!.. «Во мне все возмущается, я не знаю, что делается со мною, когда я слышу, вижу или читаю, как унижают горцев, сравнивают, толкуют о них, как о дикарях, неспособных людях… Я равно страдаю от страданий ингуша ли, ирона, дагестанца или кабардинца».

Культурæ æмæ аивады кусæг Р. Адамова: «У нас каждую субботу собиралась учащаяся молодежь. Коста посещал эти вечеринки и читал на них свои произведения и любимых своих поэтов и писателей. Очень любил пение. Екатерина Акимовна Бабич аккомпанировала, молодежь пела. Коста участвовал в дуэтах и хоровых пениях. Его любимыми романсами были «Глядя на луч пурпурного заката», «До гроба вы клялись любить поэта» и др. Коста руководил у нас постановкой спектаклей и их постановкой».

И. Сельвинский: «…Чернышевский æмæ Добролюбовы философи, Лермонтов æмæ Некрасовы поэзи, Перовы, Крамскойы æмæ Репины ныв кæныны аивад, Чайковскийы музыкæ, иудзырдæй, уырыссаг культурæ сæрыстыр цæмæйдæриддæр уыдис æмæ у – се ʼппæт дæр баиу сты æмæ бахсыстысты Хетæгкаты Къостайы туджы.

… Хивæнддзинад æмæ зæрдæйы æнкъарæнты мидхъуырдухæн равдисынмæ, уыдон кæрæдзийыл абарынмæ æз Къостайæ дæсныдæр, Къостайæ дзырдарæхстдæрыл никуы сæмбæлдтæн. Уыцы мидæнкъарæнтæ Къоста куыд поэтикон, зæрдæагайгæ æмæ тыхджынæй равдыста, афтæ никæмæн ма бантыст. Æмæ дзы адæймаг кæйонгты раргом, кæйонгты!..».

Мариэтта Шагинян: «Адæмы цæсгом æмæ намыс чи свæййы, адæм сæ ивгъуыд дуджы мысинæгты æмæ сæ фидæны ныфс кæй номимæ фæбæттынц, сæ туг, се стæгыл кæй фæнымайынц, ахæм поэттæ нырма чысыл райгуырд. Хетæгкаты Къоста хауы уыцы чысыл бинонтæм.

…Уымæн æнæ уарзгæ нæй. Куы йæ бауарзай, уæд та æнæ тырнгæ нæй хуыздæр уæвынмæ, поэт æмæ адæмы бартыл тохгæнæг, нывгæнæг æмæ æмбæстаг кæм баиу сты, Къоста йæхæдæг диссаджы æвдисæн кæмæн у, уыцы бæрзонд миниуджытæм».

Тугъанты Махарбег: «Къоста нывкæнынады «Дурсæттæг сабиты» йеддæмæ куы ницы скодтаид, уæддæр нымад уыдаид нывкæнынады бындурæвæрæгыл. Ацы ныв йæ арæзт æмæ йæ хъуыдымæ гæсгæ Къостайы æвæры йæ рæстæджы хуыздæр нывгæнджыты æмрæнхъ. Ирон адæмы номдзыд фырт Хетæгкаты Къоста канд ирон адæмы нæ, фæлæ Цæгат Кавказы иннæ адæмты æхсæн дæр уыд фыццаг фæндаггæрдæг нывкæнынады алыхуызты. Къостайы размæ Бетъырбухы Нывкæнынады академийы Цæгат Кавказы хæххон адæмтæй никуы ничи ахуыр кодта.

   Къостайы сфæлдыстад поэзийы дæр æмæ нывкæнынады дæр иухуызон бæрзонд у йæ адæмондзинадæй, йæ алывæрсыгæй. Нывкæнынады йæ куырдиат æрттивы арвæрдыны алы хуызтæй, сыгъдæг æмæ аив у хæххон суадоны æртæхтау…».

                                                         Бабочити Э.

***

Рагон нæртон лæгау зарын куы зонин,

Арвмæ куы хъуысид мæ фæндыры хъаст, —

Дунеты се 'ппæт мæхимæ æрхонин,

Радзурин уыдонæн зæрдæйы маст.

БАЛЦЫ ЗАРÆГ

Цæйтæ, æфсымæртау

Раттæм нæ къухтæ

Абон кæрæдзимæ,

Иры лæппутæ!..

Скæнæм нæ тырыса

Дзыллæйы номæй,

Рухсмæ æнæзивæг

Цомут æнгомæй!..

Растдзинад уарзынæй

Скæнæм нæ фæндаг...

Гъе, мардзæ, магуса!

Фесæф, нæуæндаг!..

УСГУР ЛÆППУЙЫ ХЪЫНЦЪЫМ

     Мæ сæфт хуры хай,

Дæргъæрфыг чызгай,

Куы нæ дæ федтаин, бæргæ!

Дæ фидауц хъазтмæ,

Дæ симгæ кафтмæ

Кæм лæууы иунæджы зæрдæ!

     Дæ мидбылты худт,

Дæргъæрфыг рæсугъд, –

Фæскъæвда хур бон у лæгæн.

Дæ рухс цæстæнгас,

Дæ рæвдыд ныхас

Мæгуырæн бирæ сты мæтæн.

     Куыд царæфтыд дæн –

Цæмæн амбæлддæн

Дæуыл, мæ иунæг сæры бон!

Цы ма кæндзынæн,

Куыд ма цæрдзынæн

æнæ дæу, амæддаг дын уон!..

ЦИУ?..

Амонд... æрра дæн, цæй амондмæ дзурын?..

Ацы рæстæджы та амондджын чиу?

Нæ,— æз Хуыцауæй æндæр цыдæр курын...

Базон-ма, циу?

ЗАВЕЩАНИЕ

Прости, если отзвук рыданья

Услышишь ты в песне моей:

Чье сердце не знает страданья,

Тот пусть и поет веселей,

Но если бы роду людскому

Мне долг оплатить довелось,

Тогда б я запел по-другому,

Запел бы без боли, без слез.

БЕЗУМНЫЙ ПАСТУХ

Глянул вниз пастух с обрыва, –

Глаз не мог отвесть:

Плыло облако лениво,

Белое, как шерсть.

Он в мечтах своих унесся

К облаку тогда.

Крикнул на краю утеса:

«Прыгну я туда,

Пусть пасутся на закате

Овцы надо мной, –

Я посплю на этой вате,

Белой, шерстяной...»

Над обрывом наклонился,

Крикнул: «Гоп!» – и вдруг

Полетел, как мяч... Разбился

Вдребезги пастух!

ОСЕНЬ

Гречиха птичья пожелтела.

Туман в горах тяжел и мглист.

И можжевельник, осыпаясь,

Кладет узоры — лист на лист.

Поля опрятны и покойны —

Свезли и сено и хлеба.

Ликует горец на равнине:

С утра вершится молотьба.

Счастливым бременем осенним

Крестьянин сыт. И рад судьбе.

Отчизны горской изобилье

На удивление тебе!..