• Главная
  • ДИГОРИ ИСТОРИ ТАУӔРӔХЪТӔМӔ ГӔСГӔ

Новости

ДИГОРИ ИСТОРИ ТАУӔРӔХЪТӔМӔ ГӔСГӔ

ТАХЪАЗТИ Федар

 

(Кæрон. Райдайæн № 43, №45, № 48-49, №93, №96, №97, №99, №101, №107, №110)

Хе багъӕуай кӕнуни туххӕй Дигори кӕд арӕх багъӕуидӕ гæрзтӕ райсун, уӕд Дигорӕ сӕхуӕдтӕ дӕр фӕстезад нӕ адтӕнцӕ ескӕмӕ балӕборуни 'гъдауӕй.

18-маг ӕноси ‘мбесӕй 19-маг ӕноси 'мбесмӕ Цӕгат Кавкази адтæй тонаугӕнгути рӕстӕг. Фонс ратӕлӕт кӕнун, мулк байсуни туххæй кӕрӕдземӕ балӕбориуонцӕ. Адӕн радавиуонцӕ амӕнати, æма ‘йбӕл ӕ хӕстӕгутӕ ку нӕ бафедиуонцӕ, уӕдта ‘й кенӕ рамариуонцӕ, кенӕ рауӕйӕ кӕниуонцӕ уацайрагӕй Туркмæ.

Еци царди ‘гъдауи тӕфагӕ бахъӕрттӕй Дигорӕмӕ дæр. Хуарз зундгонд æй «Стур-Дигори зар» (ӕндӕр вариантти ба хуннуй Къайи фурти зар», «Хъантемурти Мазухъи таурӕхъ»), кӕцими дзубанди цӕуй, Дигорӕ Гезей ӕфцӕгбӕл Гурдзимӕ, Рацъӕмӕ куд бампурстонцӕ. Рӕуонӕн фӕууидӕ е, ӕма, дан, ни хъалон дарунцæ. Уогӕ ба хъалон фистонцӕ, паддзахадон институти формитӕ ци ӕхсӕнади фӕууидӕ, уоми. Цӕгат Кавкази, бустӕги ба Иристони дӕр æма Дигори дӕр уӕхӕн формитӕй неци адтӕй ӕма хъалон неке некӕмӕн фиста. Хъалон хониуонцӕ, ку бампурсиуонцӕ, уæд сӕ дзӕбӕхӕй цӕмӕй ниууадзонцӕ тухгӕнгутӕ, уой туххӕй сиуагъӕ, феддон бафедун. Уӕхӕн хъалон Стур-Дигорӕбӕл дӕр исивардта Гезей ӕлдар Ахалбеда. Цӕмӕй син сӕ фонс ма дава ӕма сӕмӕ ма лӕбора, уой туххӕй Стур-Дигорӕй хъалони аргъмӕ фонс дӕр, лӕхъуӕнтӕ ӕма кизгуттӕ дӕр байсидӕ.

Уӕд еци гъуддаг устур ӕгадӕ ӕркастӕй Къайи фурт Гегкимӕ. Гегкий рантӕст таурӕхътӕ фӕйнӕхузи хонунцӕ: еуетӕ 'й Багъайти цӕрӕг Гегкити муггагӕй худтонцӕ, иннетӕ - уордигон Цъеути муггагӕй (уогӕ, Гегкитӕ ӕма Цъеутӕ ӕрваддӕлтӕ ‘нцӕ). Фал игургӕ ба ракодта Уӕллагкоми, ӕма си рацудӕй уӕллагкоймаг Гегкити муггаг.

Гегки зелун райдӕдта Стур-Дигори ӕма архайдта адӕни Ахалбеда-ӕлдари нихмӕ байеу кӕнун. Фиццаг рӕстӕги ин неке кумдта, фӕстагмӕ ба си нифс цӕун байдӕдта ӕма исарази ӕнцӕ. Гегки ӕнхусӕн ракодта Уӕллагкомӕй дӕр, Тъӕпӕн-Дигорӕй дӕр ӕма Донифарсӕй дӕр. Уотемӕй ӕфсад ӕрӕмбурд кодта Мадзаски. Фал ӕй лӕдӕрдтӕй, цӕмӕй еувӕндон адтайуонцӕ, уой туххӕй сӕ уӕхӕн фӕтӕг гъудӕй, кӕцимӕ ӕгасӕй дӕр игъустайуонцӕ. Ӕма, уӕхӕн адӕймаг ба ӕрмӕст ездон муггагӕй ку нӕ адтайдӕ, уӕд хумӕтӕг лӕгмӕ ба, цийфӕнди кадгин ку адтайдӕ, уӕддæр ӕнхузӕнӕй не ‘гъустайуонцӕ.

Гегки берӕ фæййагурдта сӕхецæн фӕтӕг лӕг Баделиати ӕхсӕн дæр ӕма Цӕргӕсати ӕхсӕн дæр, фал си нӕ ирдта. Алкӕмӕ дӕр ести гъæнӕ иссеридӕ, кæцимæ гӕсгӕ тугъдон финдздзӕуӕгӕн нӕ бӕззидæ. Уӕхæн лæг æрмæст Хъантемуртӕмӕ иссирдта - Хъантемурти Мазухъ, зæгъгæ. Еуæй-еу зарти ӕма таурæхъти æй Туалий фурт худтонцае, иннетæми ба — Иналухъи фурт.

Тъӕпӕн-Дигорӕй рацӕугӕ къуари сӕргъи лӕудтӕй Басулухъи-фурт, Уӕллагкоми къуари сӕргъи - Абисали-фурт, Донифарси къуари сӕргъи ба - Гагуатӕй раздзӕуӕг.

Гезей ӕфцӕгбӕл ку бахизтӕнцӕ, уӕд сӕ гезейаг еу цауæйнон, Туане, зӕгъгӕ, фӕууидта, ӕма Дигори ӕфсад ку ӕрæхсæвеуат кодтонцӕ еу рауӕн, уӕд сӕмӕ багъузтӕй ӕма син сæ фæтæг Хъантемурти Мазухъи рамардта. Ӕма уӕд Гегки ӕхемӕ райста унаффӕ. Гезей гъӕумӕ идардгомау ӕрбадун кодта ӕфсад, æхуæдæг ба гъæумæ багъузтæй Ахалбеда-æлдари хæдзарæмæ. Ӕгас ӕхсӕвӕ ‘й фӕгъгъӕуай кодта, сӕумӕ ба ӕлдар куд рацудӕй хӕдзарӕй, уотӕ 'й фехста. Топпи гъӕр Дигори ӕфсадӕн нисан адтӕй ӕма бампурстонцӕ гъӕумӕ. Се ‘лдар кӕми фӕммардӕй, уоми Гезей цӕргутӕ нӕбал бандиудтонцӕ истохун. Дигорӕ син сӕ фонс ратардта, лӕхъуӕнтӕ ӕма кизгуттӕ уацайрагӕй ракодтонцӕ. Уӕдӕй фӕстӕмӕ Гезей цӕргутӕ нӕбал гъигӕ дардтонцӕ Стур-Дигори.

Уогӕ, Балхъари цӕргутӕ Стур-Дигори ӕнтӕстдзийнадӕ ку фегъустонцӕ, уӕд етӕ дӕр исфӕндӕ кодтонцӕ Геземӕ балӕборун ӕма син сӕ фонс ратӕлӕт кӕнун. Ӕфсад ӕрӕмбурд кодтонцӕ, Гезебӕл ӕртумугъ ӕнцӕ, фал син рацъонтӕ нихкъуӕрд равардтонцӕ ӕма балхъайрӕгтӕ фӕлледзӕги ‘нцӕ. Рацъӕ сӕ уобӕл дӕр нӕ ниууагьтонцӕ: Тифлисӕй ракурдтонцӕ ӕма син Гурдзий паддзах ӕфсад исӕрвиста. Гурдзий ӕфсад ӕрбахизтӕнцӕ Дигоргоммӕ, Стулий ӕфцӕгбӕл ба бахизтӕнцӕ Балхъармӕ ӕма, коми цидӕр гъӕу адтӕй, уони басугътонцӕ. Раст зӕгъгӕй, Гурдзий ӕфсад Стур-Дигорӕмӕ бавналун нӕ бандиудтонцӕ ӕма фӕстӕмӕ раздахтӕнцӕ.

Кӕрӕдземӕ тонау кодтонцӕ Уӕллагири ӕма Дигори кӕмттӕ дӕр. Таурӕхътӕй зундгонд ӕнцӕ, зӕгъӕн, Дигорӕ Мамисонмӕ куд балӕбурдтонцӕ, Баделиатӕ Уӕллагири коммӕ тонау кӕнунмӕ куд рандӕ ‘нцӕ, Уӕллагири комӕй Къаматӕмӕ куд бампурстонцӕ, кенӕ Уӕллагири ком Гӕлиатӕй хъалон есун куд гъавтонцӕ.

Фал еци медкоймаг лӕбурдтитӕ, кӕд адӕни хъӕбӕр тухсун кодтонцӕ, уӕддӕр уӕхӕн зӕран нӕ хастонцӕ, иннӕ адӕнти ӕрбалӕбурдти хузӕн.

Еци тонаутӕ ӕрсабур ӕнцӕ ӕрмӕст 19-маг ӕноси 'мбеси, Уӕрӕсей паддзахадӕ ку ‘рфедар ӕй Кавкази, уӕд. Ӕма уой фӕсте ба райдӕдта Дигори нӕуӕг истори.