ДИГОРИ ИСТОРИ ТАУӔРӔХЪТӔМӔ ГӔСГӔ
ТАХЪАЗТИ Федар
(Идарддæр. Райдайæн № 43, №45, № 48-49, №93, №96, №97, №99, №101)
Ногъай ӕма Хъалмухъ дӕр арӕх ислӕбориуонцӕ хуӕнхаг адӕнтӕмӕ. Уӕд еу уӕхӕни, 18-маг ӕноси фиццаг ӕмбеси, Хъалмухъ ӕма Ногъай исфӕндӕ кодтонцӕ еумӕйаг балци скӕнун, фиццаг Иристонмӕ, уордӕги ку рацӕуонцӕ, уӕдта сӕ над кӕнуйнаг адтӕнцӕ Цӕцӕнбӕл. Иристони нет кодтонцӕ сӕ мулк ӕма син сӕ фонс байсун, адӕни ба уацайрӕгтӕй ракӕнун ӕма сӕ Туркмӕ рауӕйӕ кӕнун. Дигоргоми дӕр ӕма Цӕцӕни дӕр базудтонцæ хъалмухъӕгтӕ ӕма ногъайӕгти нет. Нуртæккæ бæрæг нæй, Иристони иннӕ кӕмтти зудтонцӕ еци хабар, ӕви нӕ, уомаен æма еци хабӕртти туххӕй Дигоргомӕй уӕлдай ӕндӕр кӕмтти нециуавæр таурӕхъ ес.
Цидӕр адтӕй, Дигоргом ӕфсад ӕрӕмбурд кодта, бадзубанди кодтонцӕ цӕцӕйнӕгтӕ ӕма кӕсгӕнтти хӕццӕ еумæйагæй тонаугӕнгути нихмӕ ӕрлӕуун. Ногъаййи еугонд ӕфсад Минкъий Кӕсӕгбӕл ке цæудзæй, е кæсгон адæнæн пайдайаг ке нʹадтæй, уӕдта сӕ Ногъай дӕр ӕма Хъалмухъ дӕр арӕх ке гъигае дардтонцӕ, уомӕ гӕсгӕ кӕсгӕнттӕ Цӕцӕн ӕма Дигори фарс рахуӕстӕнцӕ. Се ʹфсӕдтӕ фӕййеу ӕнцӕ Елхоттӕ ӕма нури Змейки астӕу Терки галеу фарс. Уоми бахизтонцӕ хъалмухъ ӕма ногъайӕгти. Се ‘хсӕн карз тох райеудагъ ӕй ӕма дигорон-кӕсгон-цӕцӕйнаг ӕфсад бундзагъд никкодта хъалмухъаг-ногъайаг тонаудзаути. Уӕдӕй фӕстӕмӕ, таурӕхъгӕнгути загъдмӕ гӕсгӕ, Ногъай нӕбал лӕбурдта нӕдӕр Иристонмӕ, нӕдӕр Кӕсӕгмӕ.
Цӕмӕдессагӕй ӕндӕр цау дӕр, кӕци ӕрцудӕй 18-маг ӕноси ӕмбеси (бӕлвурддӕрӕй ин нӕййес сбӕрӕг кӕнӕн). Еу уӕхӕни Дигоргоммӕ кӕсгон ӕлдари номӕй фӕдесон ӕрбацудӕй. Кӕсгон ӕлдар Хӕтӕхцихъоти Хӕтӕхцихъо Дигорӕй ӕма Ирӕй курдта ӕнхус, ӕ зӕнхитӕмӕ ин циуавӕрдӕр знаг ке 'рбацудӕй, уой туххӕй. Уӕллагири комӕй дӕр ӕма иннӕ кӕмттӕй дӕр неке рацудӕй. Дигоргоми ба бӕхӕфсад ӕрӕмбурд кодтонцӕ. Сӕ раздзӕуӕг адтӕй Хъубадти Амурхани фурт Бекмурзӕ, фӕсномугӕй ӕй худтонцӕ Бор- Бекмурзӕ (ӕ бор рехӕмӕ гӕсгӕ). Дигори ӕфсад рахъӕрттӕй Ӕрги унгӕгмӕ. Уоми сӕмӕ ӕнгъӕлмӕ кастӕй кӕсгон ӕлдар е ‘фсади хӕццӕ.
Кӕрӕдзебӕл бацийнӕ кодтонцӕ, зонгӕ адтӕнцӕ. Уӕдта ‘й Хъубадий-фурт фӕрсуй: «Кӕми ‘й и знаг?». Кӕсгон ӕлдар ин ӕ къохӕй райамудта е знаги 'рдӕмӕ: «Уӕртӕ уоми акъоппитӕ къахунцӕ». Уой фегъосгӕй, Бекмурзӕ е ‘фсадмӕ фӕгъгъӕр кодта, «Размӕ!», зӕгъгӕ, ӕма, кӕсгон ӕлдар ин ци ‘рдӕмӕ райамудта, еци 'рдӕмӕ ниййарӕцӕн ӕнцӕ. Кӕсгон ӕлдар ма ӕ фӕдбӕл рауадӕй, ӕ фӕсте гъӕргӕнгӕ: «Кумӕ уайис, уӕхе цӕгъдуни кӕнетӕ? Мӕнӕ бал иннӕ ӕфсӕддон къуартӕ дӕр бахезӕн, уæдта сӕбӕл ӕмхъаурӕй истохдзинан!» Фал имӕ Хъубадий-фурт нӕ байгъуста, цалдӕн уони хезӕн, зӕгъгӕ, уӕдмӕ етӕ дӕр федӕрттӕ исараздзӕнӕнцӕ, ӕма, дан, син уӕд нӕбал исхъаурӕ кӕндзинан.
(Уодзæнæй ма)