15 маййи Иристон бæрæг кæнуй ирон æвзаг æма литератури бæрæгбон. Аци бон хумæтæги ист не ΄рцудæй. 1899 анзи 15 маййи фиццаг хатт мухури рацудæй ирон æвзаг æма литератури бундорæвæрæг Хетæгкати Къостай «Ирон фæндур». Исбæрæг кодтонцæ аци бæрæгбон дессаг аййев æма гъæздуг программи хæццæ Ирæфи райони культури управлений æма райони библиотеки косгутæ. Зӕрдиуагӕй ибӕл байархайдтонцӕ Майрӕнсаути Альбинӕ ӕма Дзидзойти – Хъулати Альбинӕ. Бæрæгбони амонæг Озити Тая куд загъта, уотемæй адæми зунд æма зæрдæмæ фæндаг иссеруни растдæр мадзал æй уонæн се ʹвзаг базонун. Æвзаг цæйбæрцæбæл хуæздæр базонай, уойбæрцæбæл син хуæздæр базондзæнæ сæ зунд æма сæ зæрдæ.  

   Маддæлон æвзаг - рæсог сауæдони дон, болæмæргъи зар райдзаст сæуми, уалдзигон деденæги райхæлд адæймаги зæрди, фиццаг авдæни зар... Йе дессаги тухæ æй. Æнæдон рауæнæй сауæдонæ игурун кæнуй, дори дуар бакъæрт кæнуй, æрхæндуг зæрди бауадзуй царди нифс. Циййес адæймагæн уарзондæр? Æ ниййергутæ æма æ маддæлон æвзаг. Хумæтæги æй уотæ нæ хонæн, хумæтæги æй мади хæццæ нæ барæн. Нæ фиддæлти хæзнатæй нæмæ хъазардæрæн ци байзадæй, йе æй не ´взаг. Йе æй нæ ковæндонæ, нæ уод, нæ исони бон, нæ царди уагæ æвдесæг, нæ развæндаг амонæг.

   Нуртæккæ наукон æгъдауæй ирон æвзаг ахур кæнунцæ фæсарæйнаг бæстити. Нæ зундгонд ахургонд Абайти Васо уотæ финста: «Ахургонд адæймаг алцæй разæй дæр исахур кæнуй æ маддæлон æвзаг, уой фæсте ба иннæ æвзæгтæ. Алли адæмихаттæн дæр æ маддæлон æвзаг æй йе ΄стурдæр хæзна. Махæн, Иристонæн ба ирон – дигорон æвзæгтæ.

     Ес уæхæн таурæхъ: Хуцау, дам, дуйне аразта. Æ куст фæцæй æма загъта: «Нур ба мæхецæн уæхæн бæстæ аразун, мæхуæдæг кæми цæрон». Æма исфæлдиста Иристон. Кавкази рæсугъд хуæнхти астæу æрбунат кодта нæ дессаги рæсугъд бæсти хай. Æносон хуæнхтæ æма цъететæ, æнæкæрон будуртæ, абохгæ цæугæдæнттæ, фиддæлтиккон мæсгутæ, кæдзос уæлдæф…

     Амондгун æнцæ еци адæм, сæ маддæлон æвзаг цæсти рохс кæмæн æй. Гъулæггагæн, не ΄взаг уотæ кадгин нæбал æй нæ цæсти. Царди сагъæссаг æй æ федæн, фалæ ибæл цалдæнгæмæ дзорæн, гъуди кæнун фæразæн, цалдингæмæ æй уарзæн, саби кæдмæ дзора маддæлон æвзагбæл, уæдмæ ин фесæфæн нæййес. Саби ба гъæуама фиццагидæр ирон – дигорон дзурдтæ бийнонти медæгæ фегъоса. Уæд æй бауарззæй зæрдæй, уæд ин уодзæй маддæлон. Куд æй инæн, уотемæй ба гъулæггагæн бонæй - бонмæ нæ астæу уæхæн адæм фулдæрæй - фулдæр кæнунцæ, кæцитæ се ΄взагмæ æцæгæлон цæстæй кæсун райдæдтонцæ. Уой ба нæ лæдæрунцæ, æма маддæлон æвзагбæл нæ дзорунæй ниййерæг мадæ ниууадзунæй уæлдай нæййес.

     Хуцау нин балæвар кодта 2 уарзон æвзаги, ирон æма дигорон. Сæ еу иннемæй рæсугъддæр, зæрдæмæгъаргæдæр. Бабочити Руслани загъдау, маргъи дууæ базури. Еу си ку басæтта, уæд иннемæн дæр зин тæхæн æй. Уомæ гæсгæ мах дууæ æвзагемæн дæр аргъ кæнæн. Абони медесгун равдист дæр уой фæдбæл арæзт æрцудæй. Зæрдæй ибæл бакустонцæ куд библиотеки косгутæ, уотæ райони культури Галауани косгутæ дæр. Уомæй рахезгæй си архайдтонцæ скъолати ахурдзаутæ.

     Æрмæст культури Галауани тургъæ ци дессаги аййев фæлгонцгонд æрцудæй, уомæн дæр æнæбафеппайгæ нæййес, зæрдæ имæ рохс кодта. Ирон æма дигорон финсгути къартæ, æвзаги туххæй разагъдтитæ.

 Чиколай астæуккаг скъолати ахурдзаути хъæппæресæй æвдист æрцудæй сценкитæ «Дзур иронау» æма «Азаухан». Архайдтонцӕ си Дзиова Дзерассӕ, Зигойти Салимӕ, Цӕрикъати Марат, Кобегкати Кӕринӕ, Таухъазахти Аминӕ, кæцитæй алкедæр æ роли курдиадгун актери гъазт ракодта. Аййев æма зæрдæмæгъаргæ каст бакодтонцæ æмдзæвгитæ Айдарти Омар, Дедегкати Алинӕ, Гулути Миланӕ, Дадтети Салимӕ, Козати Артур, Ахмеджанов Дамир, Тауасити Замирӕ.

     Мадта маддæлон æвзаги бæрæгбон æнæ «Хонгæ кафт» куд гъæуама бафедауа. Иуазгути зæрдитæмæ дуæрттæ сæ дессаги кафтæй байгом кодтонцæ Дадтети Сæрмæт æма Салимæ. Рæсугъд дигорон æма ирон зартæ ба син балæвар кодтонцæ Цорити Фатимæ æма Дзансохти Мæринæ, Хабелати Альбинӕ ӕма Гасинти Зӕлинӕ.

     Берæ адæм архайунцæ, цæмæй дигорон æвзаг æ цитгин бунат иссера. Маддæлон æвзагбæл сæ дессаги аййев, арф гъудигун, гениалон æмдзæвгитæ финстонцæ нæ дигорон æма ирон æвзаги бундорæвæргутæ Малити Георгий æма Хетæгкати Къоста. Не ΄взагбæл арæзт æрцудæй дессаги зæрдæмæдзæугæ кенонивтæ, æвæрд æрцудæй æма цæуй спектакльтæ, драмитæ, комедитæ, зарæггæнгутæ зарунцæ сæ хуæздæр зартæ. Кæмæ ес мах хузæн героикон æма лирикон зартæ, кæцитæй арви бæрзæндтæмæ истæхуй, æнæкæрон денгизи ленк кæнун фæййагайуй адæймаги зæрдæ.

   Рæсугъд радзурдтæ æма æмдзæвгитæй исрохс кодтонцæ литературæуарзгути зæрдитæ Гурдзибети Блашка, Кертанти Тъæхир, Хидирти Ехъя, Бабочити Руслан, Гетъоти Геуæрги æма берæ æндæр дигорон финсгутæ. Аци бæрæгбони иуазгути размæ маддæлон æвзаги тухæй ци нæуæг зæрдæагайгæ, арф ка гъаруй тогдадзинтти, уæхæн æмдзæвгитæ ниффинста, уони бакастæй Бабочити Руслан. Мадта бæрæгбонмæ ревæд къохæй не ΄рбацудæй Нарти Сатанай ном ка хæссуй, дигорон æвзагбæл фур æновуд ка æй, еци Пъинти Фатимæ дæр. Бакастæй хъæбæр зæрдæмæдзæугæ, медесгун æхе финст æмдзæвгæ.

     Аци бæрæгбонмæ, кæцими дзурд цудæй не ΄взаги федардзийнадæбæл, хунд æрцудæй кадгин иуазгутæ, кæцитæ цифæнди цæстæй нæ кæсунцæ маддæлон æвзагмæ. Хæдзари æфсийнæ ба йе ΄ртæкъахуг фингæбæл æнæ æртæ къерей æрæвæргæ кæд адтæй. Дзурди барæ лæвæрд æрцудæй Чиколай гъæуи бунæттон хеунаффæйади сæргълæууæг Саккати Артурæн, кæци нæ бавгъау кодта æ гъæздуг æма рæсугъд дзурди хъаурæ не ΄взаги тухæй, æ багъæуай кæнун æма ибæл сæрбæрзондæй дзоруни хъаурæ нæмæ куд уа, уой фæдбæл æ зæгъуйнæгтæ зæгъунæй. «Æвзаг æй еци сауæдонæ, кæци фесæфдзæй, ниссор уодзæй, ку нæ имæ цæуонцæ адæм æ рæсог дон ниуазунмæ, уомæй сæхе бафсадунмæ. Фал æй гъæуай кæнун дæр гъæуй цæсти гагуйау. Цалдæнгæ цæра æвзаг, уæдмæ цæрунцæ адæм, ирæзуй сæ националон культурæ, федар кæнуй сæ националон хеæмбарунадæ. Уомæ гæсгæ уотæ хъазар æй нæ адæмæн сæ маддæлон æвзаг. Уомæ гæсгæ ибæл гъæуй ауодун нæ дзиллитæн æма домун, цæмæй ирон, дигорон æвзаги кадæ нæ адæми æхсæн бæрзонд ист æрцæуа», - загъта ейæ.

   Аци дессаги медесгун равдист ка бацæттæ кодта, уонæн хъæбæр устур арфитæ ракодтонцæ æрцæуæг адæм, иуазгутæ. Неке байзадæй æнæ аразийæй. Алке зæрдæмæ дæр арф багъардта равдист æма ма æй берæ рæстæгути имиссæнцæ. Мæн ба ма кæронбæттæни фæббæрæг кæнун фæндуй еци гъуддаг, ма ауæхæн равдиститæмæ хуарз уайдæ, скъолати ахурдзаутæ ку цæуиуонцæ, ма нæ исони гъæуайкæнуйнаг цæмæй ма уа, уомæй ибæл кæрæдзей медастæу уарзонæй ку дзориуонцæ. Йе ба кæнгæ æй ахургæнгутæй. Кæмити хуæздæр федудтайдæ, уæхæн гъæздуг æрмæг кæми адтæй, еци бæрæгбони сувæллæнттæ фулдæр ку адтайдæ.

                                                       Бабочити Э.