Цæмæй цæрис, гъæу?        

                           

                                                                       Де ’ной ниццайнæ цæрдинод,

                                                                       Ду дæ мæ зартæн сæ къæсæр       

                                                                       Ду дæ мæ цард æма мæ уод,

                                                                      Æхсæрисæр, Æхсæрисæр!

                                                                                                     (Колити Витали)       

                                       

     Советтон доги цардарæзти нийхæлд кæд ескæбæл фудæрдæмæ исбæрæг æй, уæд уонæй адтæй Ирæфи райони минкъийдæр æма рагондæр гъæутæй еу – Æхсæрисæр дæр.

     Сæрмагонд гæгъæдити финститæмæ гæсгæ аци цæрæн бунатбæл аци анз æнхæст кæнуй 110 анзи. Хуæнхбæстæй раледзгæ бийнонтæй фæстæмæ ма, будуйрон гъæутæ Секер, Синдзигъæу, Уорсдон æма Киристон гъæуæй дæр ардæмæ 1912- 1915 æнзти æрбалигъдæй 60 бийнонтей бæрцæ. Æдеугурæй ба си «рæстæгмæ цæргути» (паддзахи рæстæги нæуæг бунати æрцæрæг адæмти уотæ худтонцæ) ном еци æнзти райстонцæ 103 бийнонти.

     Уой фæсте æнзти дæргъи æ цæргутæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ цитæ бавзурстонцæ, æд цийнæ æма æд маст, етæ уотæ æнцон æримисæн æма радзорæн нæ ΄нцæ абони. Фал си берæ хъазауатон, косагæ æма кадгин хестæр адæмтæ ке цардæй, дзæбæх фæсевæд си ке рацудæй царди æма ахури нæдтæбæл, уони ба, æнæмæнгæ, беретæ гъуди дæр кæнунцæ, уæдта уони нури цæргутæй сæ фулдæртæ æййафгæ дæр ма æркодтонцæ.

1917 анзи Ӕхсӕрисӕри дӕр арӕзт ӕрцудӕй косӕг адӕмти депутатон Совет. Фӕззиндтӕй си революцион-демократон парти «Кермен»-и фиццаг къуӕрдтӕ дӕр. Активонӕй си архайӕг адтӕнцӕ Хъупети Сусу ӕма Едзати Беслӕн, кӕцитӕ, гъулӕггагӕн, сӕ мӕлӕт дӕр иссирдтонцӕ уорсгвардионти къохӕй. Уӕд еци косӕг адӕми знӕгти ӕрдонгтӕ берӕ дессаг зинтӕ бавзарун кодтонцӕ сабур цӕрӕг æхсӕрисӕрггӕгтӕн дӕр. Фал етӕ, уӕддӕр, ниббухстӕнцӕ. Сӕ кадӕ ӕма намус ӕгириддӕр бунмӕ не ’руагътонцӕ, фал дусфӕлдӕхтӕй бавналдтонцӕ нӕуӕг цард аразунмӕ.

     1930 ӕнзти ба ами дӕр конд ӕрцудӕй еумӕйаг хӕдзарадӕ - колхоз, кӕцими зӕрддагонӕй косун райдӕдта берӕ адӕм. Хастонцӕ имӕ сӕ байвӕрд ӕма колхоз ирӕзун райдӕдта. Уӕди рӕстӕги уоми косгути нӕмттӕ абони нӕ газетти фӕрстӕбӕл цитгинӕй ӕримисун дӕр бӕргӕ ӕнгъезуй, фал нин ӕ фӕзуати минкъийдзийнадӕ, гъулӕггагӕн, уомӕн фадуат нӕ дӕдтуй. Уӕдта си еске ном рартасӕ, иннети ба ниууадзӕ, зӕгъгӕ, е дӕр раст нӕ уодзӕнӕй. Уомӕн ӕма еугур адӕм дӕр ӕмхузон хъиамӕтгун адтӕнцӕ, цӕргӕ дӕр ӕмхузон мӕгур кодтонцӕ ӕма кӕрӕдзей дӕр берӕ уарзтонцӕ. Сӕ зин дӕр, сӕ цийнӕ дӕр еу адтӕй ӕма уӕхӕн уагбӕл гъомбӕлгонд цудӕнцӕ кӕстӕртӕ дӕр, ӕма еци цардиуагӕ фӕлтӕргай рахастонцӕ етӕ нурмити уӕнгӕ дӕр. Фал уӕддӕр ӕнӕ зӕгъӕн ба нӕййес уӕхӕн адӕмти нӕмттӕ, сӕ хъазауатон фӕллойнӕй æхсӕрисӕрггӕгтӕн кадӕ ка искодта, абони дӕр ма сӕ сӕр бӕрзӕндти кӕмӕй хӕссунцӕ, еци Социалистон Фӕллойни Хъайтар Боллоти Полий ӕма Ленини орденхӕссӕг Темирати Тазей нӕмттӕ.

      Гъулæггагæн, уæлдæр куд загътон, уотæ, Советтон Цæдеси фехæлд Æхсæрисæри цæргутæ æнæмæнгæ зинæн балæдæрдтæнцæ сæхебæл. Сæ еунæг кусти бунат, сæ еумæйаг хæдзарадæ дæр куд фæстагмæ фехалдӕй, нæбал адтæй паддзахадон. Берæ рæстæгути тухст æвзурстонцæ электрон тухи нӕ фагӕ, гази нæ уни æгъдауæй. Нæбал си адтæй нӕдӕр паддзахадон тукан, е - культури хӕдзарӕ, куройнӕ, адӕм сӕ цигъӕуӕгтӕ цӕмӕйти банхӕст кӕниуонцӕ, уӕхӕн гъӕугӕ гъуддӕгтӕ. Фал бабӕй адӕм сӕ усхъитӕбӕл рахастонцӕ царди еци уӕзӕ дӕр, ниббухстæнцæ - не ’руагътонцæ ниллæгдæр сæ кадæ, нæ фесафтонцæ сæ ездон æма адæмуарзондзийнадæ. Уогæ, нæхемæ загъдау – адæймаги кадæ æма радæ минкъиййæй устурбæл нæй. Æма минкъий гъæу Æхсæрисæр дæр нæ исафуй фиддæлти кадæ æма фарнæ, фал цæуй размæ, федæнмæ ивæруй нисантæ. Кæд зинтæ дæр февзурститæ кодта, уæддæр æнгъæлдзау æй исони бонмæ хуæздæрмæ.

Цума абони ба цæмæй цæруй Æхсæрисæр æма си фæстаг цалдæр анземи адæми цардиуаги домæнтæ хуæздæр кæнунбæл ци архайд æрцудæй? Аци æма ма æндæр фарстати фæдбæл мах дæр исфæндæ кодтан бабæрæг кæнун Æхсæрисæр.

       Адтæй уолæвди бон, фал гъæумæ бацæуæни баййафтан берæ адæми ΄змæлд. Куд исбæрæг æй, уотемæй цæргутæ æд æригон, æд кустгъон хестæр рацудæнцæ сæ уæлмæрдæ бафснайуни зеумæ. Ами иссирдтан гъæуи хецау Езети Толикки дæр, кæци хе техникæбæл кодта, уæззаудæр куститæ си ци адтæй, уони. Гъæуггæгтæй алкедæр рахаста ка косæн дзаумау, ка аллихузон хуарæнтæ, циртитæ барæсугъд кæнунмæ. Киристон æгъдаумæ гæсгæ силгоймæгтæй кадæртæ ба байархайдтонцæ барæвдзæ кæнун «фингидзаг» дæр се ’носон бунат иссергути ном иссеруни туххæй. Æма, кæд балæдæрдтан Толикки хъæбæр æнæевдæлондзийнадæ, уæддæр нин еу сахат ба исагкаг кодта æ рæстæгæй. Æма нин раеудагъ æй дзубанди ахсгиагдæр фарстатæбæл.

   -Толик, берæ адæми бæрнæхсти бацæун æма уони агкаг ун æнцон гъуддаг нæй. Гъæуй хъаурæ, рæстæг, аллихузон фæрæзнитæ æма рахуæцæнтæ, гъæуй хуæздæр фадуæттæ аразун, цæмæй етæ сæ цард æнцондæрæй хæссонцæ, кæстæртæн уа равгитæ æнæхъорæй ахур кæнунмæ, спорти, культурон царди архайунмæ. Куд гъуди кæнун, уотемæй еу дæс анзей бæрцæ цæуй, кæдæй дин де ’мгъæуггæгтæ, зæгъун æнгъезуй, се ууæнкæ исагкаг кодтонцæ гъæуи администраций сæргъи æрлæуунмæ?

       - Раст зæгъис. Е адтæй 2012 анзи, нæ райони бунæттон администрацитæмæ æвзурститæ ку цудæй, уæд. 10 анзи минкъий рæстæг нæй, бахинцуйнаг фарстатæ дæр си минкъийдæр на ’дтæй. Фал нæхемæ æмбесонд куд зæгъуй, уотæ – «…берæгъæй ку тæрсай, уæд гъæдæмæ ма цо», зæгъгæ, уотæ æрлæудтæн кусти сæргъи æма ма абони дæр, куд уинетæ, уотæ архайун, агорун фæрæзнитæ, адæми разæнгард кæнун хуарз гъуддæгтæмæ. Некæд неци бавгъау кодтон адæмæн ести хуарздзийнæдтæ аразунбæл. Æма, Хуцауæй арази, ме ΄мгъæуггæгтæ мæ лæдæрунцæ, æрбалæуунцæ мæ фарсмæ алли гъуддаги дæр, мæнæ нур куд уинетæ, уотæ. Аци гъуддаг, нæ рамæлæг адæмти æносон бунат цитгин дарун нæмæ ахсгиаг кустбæл нимад æй æма алли анз дæр исаразæн зеутæ. Æрмæст гъæуггæгтæ нæ, фал си хеон кæмæндæр ес, етæ æрцæунцæ æндæр гъæутæй, горæттæй дæр ма, исрæсугъд кæнунцæ æрмæст циртитæ нæ, фал ма уæлмæрди фалæмбулайтæ дæр. Хуцау исарази уæд сæ еугуремæй дæр. Е нæмæ нимад цæуй, куд алли адæймаги ихæс дæр, уотæ.

   Автори номæй: Хъазар газеткæсгутæ, хатир корун, фал мæ нӕ радзубандий астæу фæндуй æримисун, мæнæ Толик ци æвзурстити кой ракодта, еци рæстæги гъæууон администрацити сæргълæугутæмæ рамолæг лæппотæй кадæртæ царди нæхъæртондзийнæдти бæлахæй куд нæбал бахастонцæ сæ нифс идарддӕр бакосунмӕ, гъома, адæми æууæнкæ ку нæ бафæразæн рахæссун кæронмæ, зæгъгæ, æма куд ниууагътонцæ сæ куститæ, уой. Фал, Толикмæ ба царди фæлтæрддзийнадæ фулдæр уогæй, гъæуи цæргутæ æма райони хецауади усхъæ бадардбæл, уæдта æхе хъаурæбæл дӕр зæрдæ даргæй, федар æма дусфæлдæхтæй æрлæудтæй е ΄мгъæуггæгти цардиуаги домæнтæ хуæздæр кæнунбæл архайди, æма ма абони дæр æхсаргинæй хæссуй еци куст æма адæми æууæнкæ.

- Толик, хъæбæрдæр æма фиццагидæр де ’ргом цæмæ раздахтай дӕ кусти?

- Тæгкæ фиццагидæр ме ’мкосгути хӕццӕ цӕбӕл байархайдтан, е адтæй ниуазуни дони гъуддаг. Æма нин æнтæсгæ дæр бакодта - баййивтан нæ зæронд дони хæтæлтæ. Нæ курдиадæмæ гæсгæ нæмæ еци кусти хъæбæр фæккастæй, нæ райони медæгæ еугуруæрæсеон парти «Единая Россия» - йæн ци хаййадæ ес, е, æма балхæдтан 700 метри полиэтиленон хæтæлтæ. Сæ цæрæнбон берæ уæд, уæхæн æнхус нæ раразæнгард кодта хъӕбӕрдӕр. Ци ма нин нæ хъæрдтæй, уой ба нæхуæдтæ бафтудтан æма нæ хæтæлти дæргъæ исхъæрдтæй 1140 метæремæ, цӕйбӕрцӕ нӕ гъудӕй, раст уойбӕрцӕмӕ. Уæдмæ ба, фӕстӕдӕр, фæззиндтæй Федералон программæ æма уомæй дæр испайда кодтан. Уотемæй нæ дони гъæуагæдзийнадæ ист æрцудæй.

- Дæ нæуæг райдæди, фегъустан, æркасдтæ скъолай нæхъæртондзийнæдтæмæ дæр?

- Мæнмæ алкæддæр ахсгиаг бакæнуйнаг фарстати сæйрагдæр бунат фæййахæссунцæ ирæзгæ фæлтæрæн фадуæттæ аразун, ахури, спорти, культурон царди дæр. Уомæ гæсгæ ма нин еци анз бантæстæй скъолай спортивон зал исцалцæг кæнун – раййивтан ин æ пъолтæ æма къæрæзгитæ æма си иссæй фадуат сабийтæн уроктæ кæнунæн дæр æма еристи архайунæн дæр. Еци анз ма баййивтан нæ фельдшерон- акушерон пункти къæрæзгитæ дæр.

- Куд зонæн, уотемæй ма Æхсæрисæри администрацимæ хаунцæ Кæлухи цæргутæ дæр. Дæрддзæф ке æй Кæлух, уомæй уин æ цигъæуæгтæ иронхуати нæ изайунцæ? Дигорæмæ ес уæхæн уадзимисæ, зæгъгæ «ка цæстизол, е зæрдизол».

- Мæнæ гъенур уой туххæй зæгъунмæ гъавтон. Берæ рæстæгути ами дæр дони фарстай адтæй гъæндзийнæдтæ. Дон Кæлухи цæргутæмæ цудæй, «скважинæ» ке хонæн, уордигæй. Æма кæми насос басодзидæ, кæми уадæй ниллæг æлхъивдади хæццæ. Насос раййевæ-баййевæ кæнун дæр нин аргъбæл ниллæууидæ æд куст, æд æхе аргъ. Сагъæс ибæл кодтан æма æрхудтон еци кусти фæлтæрддзийнадæ кæмæ ес, уæхæн специалистти къуар, цæмæй базонæн «Сæхоли дон» исдæдтун æнгъезуй гъæумæ, æви нæ, уой. Æма нæ гъуддаг фæррæстмæй. Æлхъивдадæ барæн прибор бавдиста, дон дæлæ бунæй, комæй, сæрмæ исдæдтун ке æнгъезуй, уой. Æ фарстабæл ин косун райдæдтон фæрæзнити æгъдауæй. Æма мæмæ æ фарс хъæбæр бадардта еу дзæбæх силгоймаг, æ цæрæнбон берæ - Ирæ Алдатти, зæгъгæ, республики хецауади «отдел по обращениям граждан» ке хонæн, уордигæй. Е нин нæ фарста ниввардта республики хецауади размæ, æма нин е дæр рæстæрдæмæ лухгонд æрцудæй. Нуртæгки Кæлух донгъæуагæ минут дæр не ΄ййафуй. Е еугур куститæй дæр кустагдæр адтæй.

   - Толик, нуртæгки ес берæ хуарз федералон программитæ, кæцитæбæл зæрдæй косгæй æнгъезуй ести хуарз гъуддæгтæ аразун адæмæн сæ цард рæуæгдæрæй хæссунмæ? Мæнмæ уотæ кæсуй æма гъæуи сæргълæууæгæй ами дæр берæ кæнгæй.

   - Раст зæгъис. Дзæвгарæ æнзтæ, растдæр зæгъгæй ба, дæсгай æнзтæ, Æхсæрисæр нæбал зудтонцæ ци’й культури артдзæстæ, уой, кæд нæмæ хъæбæр хуарз курдиадгун фæсевæд ирæзтæй алкæддæр, уæддæр. Хестæр адæмти дæр куд нæ фæффæндидæ сæхе раерхæфсун, еумæ рамбурд ун уотид рахабæрттæ кæнунмæ, е ести унаффæ рахæссунмæ, шахмæттæ, шашкити рагъазун, кæстæрти хæццæ фембæлун. Фал….

   Нур нæ райони, уæдта нæ республики хецауадæй дæр Хуцау исарази уæд. Федералон программи фæрци нин хъæбæр райдзаст культури артдзæстæ арæзт æрцудæй. Нуртæгки си ес аллихузон къуæрдтæ – кафгутæ, заргутæ, фæндур æма балалайкитæй цæгъдгутæ, театралон, доульбæл цæгъдгути къуар. Архайæг фæуунцæ нæ фæсевæд аллихузон фестивальтæ æма еристи, радтунцæ концерттæ гъæуи цæргутæн, ес син аллихузон формитæ - дарӕстӕ дæр, музыкалон инструменттæ дæр. Хъæбæр хуарз разамунд дæдтуй еци еугур куститæн Чиколай гъæуæй нæмæ цæуæг Гъуцъунати Альбинæ. Еци фарстай фæдбæл хъæбæр арази ан нæ райони хецауади æргом раздагъдæй, хъæбæр нæбæл байархайдтонцæ. Нæ клуби фæлгонцадæ дæр зæрдæ рохс кæнуй. Зæгъун æнгъезуй, æма нуртæгки нæ культури Хæдзари куст некæмæй фуддæр æй хуæздæрæй фӕстӕмӕ. Еу аст адæймаги си косуй æма си алцæбæл дæр хъæбæр хуарз уагбæл куст цæуй.

     Мадта нæ гъæунгти дӕр еудадзуг ес хъæбæр хуарз рохс. Кæддæри хузæн изæрæй, кенæ æхсæвæ гъæунги рацæунмæ зин нæбал æй.

     Еу рæстæги фæсте ба нæмæ скъолай медæгæ дæр игонгонд æрцудæй сувæллæнтти рæвдауæндонæ. Етæ «æхсæй æркъуæргæ» гъуддæгутæ на ’дтæнцæ, берæ куст сæбæл æрцудæй иуæнгти хъаурæй дæр, æхцай фæрæзнитæ дæр сæбæл минкъий харзгонд не ’рцудæй.

       Конд ма нæмæ сабийтæн æрцудæй хъæбæр рæсугъд гъазæн фæзæ. Фæууидтаййайтæ æй тæгкæ гъæуи кæрони. Устур разæнгардæй имæ уайунцæ сувæллæнттæ æма сæмæ адæймаги зæрдæ барохс уй.

     - Мæнæ гъæуи уæлмæрдæ дæр фæууидтан. Кæддæри хузæн гъæди буни нæбал æй. Дон уагъд имæ æрцудæй. Æхгæд дæр æрцудæй, фонс имæ куд нæбал цæуа, уотæ. Етæ дæр минкъий куститæ нæ ’нцæ нури дзамани æма алцæй хъазари. Уони ба куд бафæразтайтæ искæнун?

   - Лæги ци бафæндæуа æма æ бон ци не ’суодзæнæй кæнун? Къостай аци дзурдтæ арæх æрлæуунцæ мæ зæрдæбæл гъæуи цардбæл дзуаппон исуогæй. Куд ку зæгъай, уæд - кæми цæргути æнхустæй, гъæуи ка нæбал цæруй, фал си баизайæггæгтæ кæмæн ес (гъома, уæлмæрдти ивæрдтитæ), уони æнхустæй, ке бон куд адтæй, уотæ нӕмӕ фӕккастӕнцӕ. Кæми ба ести хуарздзийнадӕ исарӕзти фӕдбӕл конкурсти дӕр рамолӕн. Уæдта федералон программити архайгæй исмадзал кодтан фæрæзнитæ. Адтæй уæхæн федералон программæ, хундтæй «Программа поддержки местных инициатив», зæгъгæ. Гъæути администрацитæн æнхусгонд цудæй тæгкæ ахсгиагдæр гъæугæ гъуддагæн еу хатт. Æз ниввардтон, уæлмæрдти фадуат хуæздæр гъæуагæ ке адтæй, уомæ гæсгæ уой фарста. Æма нин лæвæрд æрцудæй 700 мин соми. Тендер ци организаци рамулдта, уой фæрци барæвдзæ кодтан уæлмæрдти цигъæуæгтæ. Уæдта ма гъæуи адæм фæккастæнцæ æхцай фæрæзнитæй – ке бон куд адтæй, уотæ. Фæсевæдон зеути фæрци ба, ци гъæддаг бӕлӕсти буни фæцæнцæ берæ циртитæ, етæ цагъд ӕма калд æрцудæнцæ.

   Над дæр имæ хъæбæр лæгъуз адтæй. Æма, уæлæ нæ гъæубæл ци «объездной» над кодтонцæ кæсгæндтæ, уонæн загътон æма нин си етæ никкалдтонцæ хурæ, нæхуæдтæ ба ма ин «подсыпкæ» искодтан æма еци гъæуагæдзийнадæ дæр æхгæд æрцудæй. Æрæги ба æй асфальт искодтан, дон имæ æруагътан гъæуæй, райони хецауади фæрци. Фиццагидæр ба, æ цæрæнбон берæ, Лагкути Омари фæрци.

     Кæлухи уæлмæрдти дæр æрцудæй дзæвгарæ куст - гъæдæ си ниццагътан, æрæхгæдтан æй аллирдиги дæр. Над имæ искодтан. Еци куститæ ба бакодтан нæхе администраций фæрæзнитæй. Арæх исаразæн зеутæ дæр, æркæдзос кæнæн гъæуи фалæмбулайтæ. Фал нæ мæнæ аци æнæхаири незихатт, исхонун æй æнгъезуй рун, е ба хъæбæр бахъор кодта зеутæмæ рацæунæй дæр. Фал, уæддæр, еу цалдæр адæймагемæй ба, гъæуи фалдзос ци къанау уайуй, уой билтæ нигъгъæдæ æнцæ æма уони ниццахтан. Ес ма си бакустаг æма е дæр æй не ’дарддæри нисанти хæццæ.

   - Толик, хъæбæр æхцæуæн æй берæ куститæ уин ке æнтæсуй, æвæдзи уæмæ æхсæрисæрггæгтæй ескетæ дæр фæккæсуй амалгъон адæмтæй?

   - Арæх нæ, фал атæ ести устурдæр куститæ кæнæн, зæгъгæ, уæдта нæмæ амалгъон адæмтæ дæр бадарунцæ се усхъæ, ке бон куд фæууй, уотæ. Фæккастæнцæ нæмæ æхцай фæрæзнитæй уæлмæрдти кустити рæстæги не ΄мгъæуггæгтæ Мæрзойти Алик, Малити Виктор, Езети Ларæ. Нæ райони раздæри хецау Хидирти Батраз ба кæд нæ гъæуггаг нæй, уæддæр нин фенхус кодта 20 мин сомемæй æнхусгъæуагæ æма фæккæсуйнаг адæймаги хæдзарæ бацалцæгутæ кæнунмæ. Хуцау исарази уæд сæ еугуремæй дæр æма син хуарздзийнæдтæ исагкаг кæнæд сæ хæдзæрдти, сæ бийнонтæн.

   - Уæддæр, Толик, уинæн - берæвæрсуг æй уæ куст адæми хуарздзийнадæбæл, фал фæууй уотæ æма цидæр ба размæ нæ уадзуй царди уæзæ æнцондæрæй хæссун? Адтæн уæмæ уæртæ раздæр, уæ гъæуæмбурди. Адæм хъæбæр дзурдтонцæ, хуасгæрцитæ ке нæ фагæ кодта адæми фонсæн хуаллаг зумæгмæ цæттæ кæнуни гъуддаги, уобæл. Куд лухгонд æрцудæй еци фарста?

     - Римæхстаг нæй ами махмæ паддзахадон косæн бунæттæ ке нæййес. Æрмæст скъола, почтæ, гъæууон администраци, клуб. Æма уоми дæр берæ косгутæ нæ гъæуй. Адæм сæхе æма сæ бийнонти дарунцæ зæнхæ æма фонси кустæй. Фал уæд ци хуасгæрцитæбæл дзурдтонцæ, етæ дæр нин ист æрцудæнцæ æма æфтуд æрцудæнцæ, Чиколай гъæууон хæдзарадон куститæ ка кæнуй, уæхæн хæдзарадæбæл. Фонсæн хуаллаг ку нæ уа, уæдда æ дард неци æй. Уомæ гæсгæ цæргути фонси нимæдзæ дæр минкъийдæр кæнгæ рацудæй. Æлхæнгæ хуаллагæй дарун фонс хъæбæр зин иссæй. Гъе дин нæ еу ресгæ фарста. Ци гъæууон хæдзарадон кустуат нæмæ ес, уоми дæр косæг адӕм уоййасӕ нæбал гъæуй, техникон фæрæзнитæй си куст ке цæуй, уомæ гæсгæ. Е бабæй – иннæ ресгæ фарста. Фал махæн нæ бон неци æй еци фарстатӕ ескутемæй исраст кæнунæн. Е паддзахадон фарста ӕй.

   - Демографион уавæр ба уæмæ куд æй?

   - Уоййасæбæл зæрдæрохси хабар нæ ракæндзæнæн. Райгурдæй нæмæ анзи медæгæ еунæг сувæллон, мæлгæ ба нæмæ ракодта авд адæймаги.

   - Хатир корæн, Толик, уæ рæстæг уин ке бахъор кодтан, уой туххæй. Ести зæгъун ма дæ кæд фæндуй?

   - Кæд æнгъезуй, уæд бал зæгъдзæнæн, мæ устурдæр нисан ци æй æма мин нурмæ ка нæ бантæстæй объективон анхосæгти фудæй, уой туххæн. Е сортивон площадкæ - фӕзӕ исаразун фæсевæдæн. Ес ин зæнхæ дæр зæронд скъолай бунати, искодтан ин гæгъæдитæ, алцидæр нин рæвдзæй, фал…. Хъор нæ кæнуй, размæ ке нæ цæуй нæ гъуддаг фæрæзнити нæ фаги фудæй, е. Хуцау нин æй бантæсун кæнæд. Архайдзинан ибæл, фал нӕмӕ еске ӕ рараст кӕнунмӕ ку фӕккӕсидӕ нӕ хецауадӕ ӕрдӕги, уӕд ин хъӕбӕр арфиаг бӕргӕ уаййанӕ.

Нигки ба ма мæ фæндуй мæ гъæуггæгтæ, мæ фарсмæ кадæр æрбалæууй багъæуаги, æ усхъæ мæмæ кадæр бадаруй, уонæн раарфæ кæнун. Сæ цæрæнбон берæ æма зæрдæрохсæй цæрæнтæ сæ бийнонти астæу. Идарддæр ба нæ къохи æфтуйæд фулдæр æнтæститæ. Ке зæгъун æй гъæуй, еугур ци искодтан адæми цардиуаг хуæздæр кæнунбæл, уони нимайун фулдæр рæстæг байахæстайдæ, уомӕ гӕсгӕ ракодтан æрмæстдæр сæ устурдæр æма ахсгиагдæр гъæугæ куститӕй ци бакодтан, уони хабар.

   - Хуцау ди исарази уæд, Толик! Адæм ди боз æнцæ æма уæ идарддæри хуарз нисантæ дæр бафтуйæнтæ уæ къохи.

                                                                 Чихтисти Р.

     Хузистити: æхсӕрисӕрггӕгтӕ аллихузон кустити рӕстӕги.