Нæ фиддæлти доги æгъдæудтæй

                 

                                     (фиццаг хабар)

     Къæмунти гъæуи цардæнцæ берæ мугкæгтæ. Уони астæу æгъдаумæ гæсгæ ци федудта, уони кодтонцæ. Æригон адæймæгутæн сæ карæмæ гæсгæ сæ исони цард аразтонцæ. Ка киндзæ худта, ка кизгæ лæвардта. Царди иннæ гъуддæгтæ дæр куд æнгъезуй, уотæ аразтонцæ.

Еу мугкаги  лæхъуæн (кæмæй адтæнцæ, уой нæ зæгъдзæнæн, раст мæ ку нæ балæдæронцæ сæ фæдонтæ, кæд рацудæй 70 анземæй фулдæр, уæддæр)    æ карæй рахизтæй, фал   ин уæддæр  царди æмбал агорунмæ зийнадæ кодтонцæ. Уорамгæ ба сæ кодта е, æма Беса (уотæй хондзинан) бустæги раппæлуйнаг нæʼдтæй. Уарзта кувдтитæбæл хæтун, раниуазун , гъæуа - нæ гъæуа зарун, кафун. Кустмæ ба адтæй хуæцгæ, магоса. Цубур дзурдæй, бийнонтæ кастæнцæ æма сæ унаффæ адтæй   уотæ: «Уæллагкоми нæ лæхъуæни хуарз зонунцæ, неке ин раддзæнæй   кизгæ. Æндæр ескæми агорун гъæуй киндздзаг».

Кадæр син байамудта - уалæ Стур-Дигори еу хæдзари ес кизгуттæ. Сæ карæ дæр, æвæдзи, амонуй, лæгмæ цæун афонæ дæр син æй рагæй.  Æнгъæл адтæнцæ, еци идард гъæуггæгтæ Бесай кæцæй зондзæнæнцæ, æма уобæл сæ зæрдæ дардтонцæ.

   Цæветтонгæ, еци дзамани, нур куд æй бастдзийнадæ хонхи гъæути астæу, уотæ нæ адтæй. Нур машинтти, зиан уа, цийни гьуддаг уа, уайтæккæдæр кæрæдзей фарсмæ балæуунцæ, еу гъæуггæгти   хузæн. Еци рæстæги ба ести гъуддаги фæдбæл хабар кодтонцæ бустæги   хæстæгутæмæ. Цæугæ ба кодтонцæ бæхтæбæл.

     Мугкаги   хестæртæ байагурдтонцæ Цопанти Никъалай, Гæлиати раздæри суагин, æма ин минæвар цæуни ихас бакодтонцæ. Уой ба равзурстонцæ уомæн, æма раздæр еци гъæуи цалдæр зианей фæдбæл бахъиамæт кодта. Сæхе саугин кæмидæр адтæй æма фæссæйгæй. Зианти фæсте гъæуи хестæртæ нихæси æмбурди хъæбæр арфитæ фæккодтонцæ Никъалайæн. Æ хъиамæтæн дини æгъдаумæ гæсгæ зиангун хæдзæрттæ æрæмбурд кодтонцæ æхца.   Никъалай æхца нæ райста. Федарæй загъта, зиани фæдбæл æхца ке нæ есуй, уой. Æцæгæйдæр уотæ адтæй. Саугин ку иссæй, уæд ин æ фидæ  загъта, цæмæй æхца ма еса, фал æ хъиамæт зиани фæдбæл кæна уотемæй. Еци фæдзæхст некæд фехалдта. Стур -Дигори адæммæ ба аци хабар цидæр æнахур фæккастæй æма дести бацудæнцæ . Нæ си æруагæс кодта. Никъалай уæдмæ рандæй. Адæм ба уæддæр цидæр æндæрхузи æнкъардтонцæ æма кадæр уота бакодта: «Уæ гæгъæдин æхцатæбæл нæ   банвæрстæй æма сæ  нæ райста». Тагъд-тагъдæй сæ феййивтонцæ сугъзæрийнæ æма æвзестæ æхцатæбæл. Кæстæртæй кедæр фервистонцæ саугини   фæсте. Райæййафта ма ин уотæ зæгъуй: «Хестæртæ хатир корунцæ æма мæнæ сугъзæрийнæ æхцатæ рарвистонцæ». Никъалай уони дæр нæ райста. Гъæуи адæм аци гъуддаг устур кади нисанбæл банимадтонцæ,   æма уой фæсте, Стур-Дигорæмæ   бацæугæй, алкедæр архаидæ Никъалаййæн æгъдау радтунмæ.  

    Нур Никъалай еу дууæ æмбалей хæццæ цалдæр   цуди   фæккодта минæвар. Кæрæдзей балæдæрдтæнцæ, федаунмæ æмгъудгонд æрцудæй. Еу бон сæ бадзурдмæ гæсгæ федаугутæ, Беса сæ хæццæ, уотемæй, ранæхстæр æнцæ Къæмунтæй   Стур-Дигорæмæ. Цалдæр сахаттей цуди рæстæг   Никъалай  кæстæрæн   амудта сиахс æхе куд гъæуама дара - лæудзæнæ хæдзарæмæ бацæуæни дуари рази, бадгæ нæ, уæлдай дзорæ дæр нæ федауй, кай зонуй, еске дæмæ ниуазæн ку радта, уæд цубурæй арфæ, ниуазгæ ба æгирридтæр нæ. Рæстæг хъæрдтæй æма ин аллихузон фæззелæнтæ амудта. Уотæ лæмбунæг амонун гъудæй уомæн, æма æнхæст æ зæрдæ нæ дардта Бесабæл.

   Хæдзарæ федаугути æрбацудмæ фингæ исаразтонцæ æма, æгъдаумæ гæсгæ кæмæн куд æмбалдæй, уотæ рабадтæнцæ. Фусунти хестæр ракувта Устур Хуцауи туххæй,   дуггаг кувди нæуæг цард аразгутæ æма æгасей дæр Уасгергибæл бафæдзахста. Æртигкаг кувди бафедудтонцæ, къохтæ равардтонцæ, арфитæ кæрæдземæн исберæ ʼнцæ, куд фæууй, уотæ.  Еу рæстæги фæсте финги хестæр дзоруй: «Аци лæхъуæни дуаргæрон цæмæ лæуун кæнтæ. Ис æй бадун кæнтæ». Кæстæртæ сæхе бахадтонцæ сиахсмæ, ʹсбадæ, мабал лæууæ, зæгъгæ, имæ дзорунцæ. Беса не ʹсбадтæй. Фингæ идарддæр хæссунцæ, кувтитæ кувтити æййевунцæ. Хестæр бабæй дзоруй урдугистгутæмæ: «Уанæбæрæг аци адæймаг  кæми фæффудгинæй, цæмæннæй исбадун кæнетæ». Зелæнгæнгутæ   уотæ: «Загътан ин, дæу дзурд дæр игъосуй,   æвæдзи сæ хестæрæй хезуй барæ».  

Никъалай кæсуй æма æнгъæл адтæй, кæд   идарддæр æ бунати лæудзæй Беса, ма уотæ ку бакæнидæ: «Махæй ин барæ куд нæййес». Уома, ес имæ æгъдау, - æппæлуни хузи. Фал уотæ нæ рауадæй. Кæстæртæ сæхе бахадтонцæ  Бесамæ ма ин уотæ: «Уинис, уæхе хестæр дæр дин барæ дæдтуй». А дæлæ - уæлæ нæбал фæккодта æма кæронæй æрбабадтæй. Исбадтæ фингæбæл – уæдта цалдæр сикъай кувтитæбæл, бафедуди туххæй æма ма цæйдæрти туххæй ниуазæнтæ фæддæллæй   æнцæ. Берæ нæ рацудæй æма Беса фингæбæл бадгути фæсте æхе Никъалаймæ исхатта ма имæ дзоруй: «Микъала, Микъала!» Никъалай æй цума неʼгъосуй , уотæ æхе даруй. Хуæрзæн нæ уодзæй æма кæд ниссабур уидæ, фал кæми. Ку нæ сабур кодта, уæд   æй фæрсуй: «Цы кæныс?»   Беса дин уотæ: «Иу зар акæнон?»

Еци миутæ ку рауидтонцæ фусунтæ уæд загъд кæнунцæ: «А ба циуавæр æй?! Мах ба нæ кизгæ кæмæн дæдтæн, нæ федуд ихалгæ кæнæн» æма уотæ идарддæр. Цубур дзубандийæй, гъуддаг  хæлхъоймæ цудæй, фал фусунти хестæр бустæги æгъдаубæл хуæст разинттæй. Æгасей дæр æрсабур кодта. Никъалай дæр Бесабæл фæззуст кодта, дæ бунат иссерæ, зæгъгæ. Хестæр   ба   федарæй загъта: «Мах къох равардтан, бафедудтан, Никъалаййи æфхуæрди бунати нæ ниввæрдзинан. Алке æ бунат   зонæд».

Федуд æ бунат иссирдта. Финги æгъдау кæронмæ рахъæрттæй. Киндзæ хунд æрцудæй. Беса исбийнонтæй, адтæй ин цæуæт.

                   (дугкаг хабар)

       Мæхчески еу хæдзари адтæй цалдæр киндздзон кизги. Раги куд адтæй, уотæ уæллагкоймаг уосгор æ амонд агурдта æмаʹй Мæхческæмæ исаразтонцæ, еци хæдзари ес киндздзон кизгуттæ, зæгъгæ. Минæвæртти цалдæр цудей фæсте гъуддаг федаунмæ æрхъæрдтæй. Федаунбæл ба адтæй уæхæн уагæвæрд. Нур æй нæбал фæккæнунцæ. Федаугути размæ киндздзаг кизгæ дууæ - æртæ æмбалей хæццæ ниуазæн рахæссионцæ. Федаугути фæндидæ сæ киндзи фæууинун. Ами гъуддаг уотæ рауадæй æма ке лæвардтонцæ, хестæр кизгæ, уой бæсти рацудæй æ хуæрæ. Кæстæр адтæй, бакастгиндæр, хуæрзконд.

       Æмгъудмæ гæсгæ киндзæхсæвæр арæзт æрцудæй. Киндзæ рахудтонцæ. Заргæ, игъæлдзæггæнгæ гъæугæронмæ рацудæнцæ, уоми ба киндзæ   еʼмбæлтти хæццæ уæрдуни рабадун кодтонцæ æма рахуæстæнцæ Уæллагкоммæ. Уæхъæци бунмæ ку исхъæрдтæнцæ, уæд   æрлæудтæнцæ - хестæрти бахезæн, зæгъгæ. Уоми фæсевæд игъæлдзæг кæнунцæ, еуетæ ба киндзи æмбæрзæн фегон кæниуоцæ ма имæ бакæсæ - бакæсæ кодтонцæ. Зæгъун  гъæуй уой, æма еци дзамани, нур цæхæн æмбæрзæнтæ ес – алци дæр си зиннуй, уæхæнттæ кæми адтæй, удта федаугæ дæр, æвæдзи, нæ кодта.   Уæд дин кадæр уотæ ку бакæнидæ: «А ниуазæни хæццæ ка рацудæй, е нæй. Банæсайдтонцæ».

Исхæлхъой æнцæ киндзхонтæ. Фæстæмæй ласунбæл ниллæудтæнцæ.   Кæмæдæр си раст зунд разиндтæй æма загъта, цæмæй хестæрти бахезонцæ.   Уалинмæ хестæртæ исхъæрттæнцæ   æма фæрсунцæ, цæй фæдбæл æй хъæлæба. Ку æрлæдæрдтæнцæ хабар, уæд   сæ æрсабур кодтонцæ. Федарæй загътонцæ сæ унаффæ: «Дууæ мугкагей астæу федуд æрцудæй, киндзæ рахудтан æма фæстæмæ ʼздæхунæн бунат нæййес. Цæугæ размæ. Киндзæмæ ба, хæдзари  ку адтæй, уæд кастаййайтæ».

           Е уæхан федар адтæй бафедауни къохлæвæрд æма унаффæ.

                                 Цопанти Валери, фæллойни ветеран.