Иристонбæл дзиуарæфтуди 1100 анземæ

     

Тагьд бæрæг кæндзæнæнцæ   1100 анзи, кæдæй Иристон киристон динмæ гæсгæ дзиуарæфтуд   æрцудæй, уæдæй. Историй еци рæстæги цаутæбæл ес берæ аллихузон æрмæгутæ. Уонæбæл рафæлгæст исаразæ, е устур гъуддаг æй. Уой фагæ зонундзийнæдтæ мæнмæ нæ разиндзæнæй. Мæн фæндуй нæхемæ, Дигоргоми киристон дини æгьдæудтæ   кæми куд адтæнцæ 19-аг æма 20-аг æности, уой туххæй   зæгъун.  Кæми адтæй аргъауæнтæ, ка си кодта дини куст, адæн ци цæстæнгас дардтонцæ киристон дин  æнхæст кæнунмæ. Æвæдзи, уæлæнгай, ци зонун, уони рахабар кæндзæнæн.

   Зæгьун гъæуй уой æма дини ʼгъдау адæни царди ахæста зингæ бунат.   Советон доги еци фарстатæмæ адтæй   æндæр цæстæнгас.   Ке зæрдæмæ цудæй, ке ба – нæ. Раздæри фæлтæртæй   ка æхуæдæг æрæййафта еци рæстæгутæ, ка ба сæ игъосгæ фæккодта. Нури фæсевæд дæр еци  царди нивтæ   зонунцæ, фал ма сæбæл ести ку   бафтуйа, уæд е зæран нæ уодзæнæй. Майдима еске ба бафæнддзæнæй арфдæр еци темæ раертасун.

     Киристон дини бæрæггæнæнтæ археологти   амундмæ гæсгæ  Иристони фæззиндтæнцæ хъæбæр раги. Дигоргоми дæр уотæ. Зæгъæн, дзиуари æууæлтæ ес Багъайти федæртти Къумбулти сæрмæ. Нимайунцæ сæ 11-12-аг æности арæзт. Нур си цалцæг кæнуни куститæ цудæй. Фæрæскъæти ес 15-аг æноси арæзт дзиуарæ (Ильинский храм).

      Дигоргоми   гъæути æхсæн киристон дин парахат кæнуни куст еуæй- еу æртасгути нимадмæ гæсгæ райдæдта 1745-аг анзи. Дини саугинтæ куд амудтонцæ,   уотемæй Дигори адæн æновуддæр адтæнцæ   муртаттон (языческий) динбæл. Хуарз цæстæ дардтонцæ пусулмондзийнадæмæ. Дзинагъай, Донифарси мæзгидтæ дæр адтæй.

     Иристойнаг ахургонд Агайти Р.Б. куд зæгъуй, уотемæй 1745-1746- аг æнзти Дигори еуæй - еу бонгиндæр муггæгти минæвæртти фæндадтæй Уæрæсей дзиуарæфтаун искæнун, цæмæй уой фæсте æнцондæрæй уони дæлбарадæ райсонцæ. Кæсæги ездæнтти хæццæ син адтæй бастдзийнадæ ма уони фæнзтонцæ. Хумæтæг адæн дæр уой уидтонцæ. Уæрæсей хæццæ Иристон ку баеу æй, уæд киристон дин дæр федардæр гæнгæ цудæй. Зингæ æвæрæн аци гьуддаги бахаста Гатуйти Алексей – уæлдæр дини архайæг. Ахургонд - æртасæг Гостити Ларисæ куд зæгъуй, уотæ Гатуй-фурт адтæй ахуради рохситауæг, дини парахатгæнæг адæни астæу. Раздæр æ бийнонтæ цардæнцæ Уæхъæци, Дур-Дури удта Киристонгъæуи. Дини ахурадæ райста Дзæуæгигъæуи, уой фæсте ба Тифлиси дини уæлдæр семинарий. Берæ рæстæг саугини куст кодта Салигуæрдæни (нури Аллагири) аргъауæни, адтæй ахургæнæг. Фиццагидæр е райдæдта аргъаун иронау. Уой размæ  аргъуд цæуидæ гурдзиагау кенæ ба уруссагау. Адæн еци ʼвзæгтæ нæ зудтонцæ ма аргъуди медес нæ лæдæрдтæнцæ.

 

     Адæни астæу дини куст æнтæстгинæй ке хаста, уой туххæй   Гатуйти Алексейæн байхæс кодтонцæ еци гъуддаг Дигоргоми рапарахат кæнун. Уой фæрци аргъауæнтæ арæзт   æрцудæй Секери, Махческæ æма Стур-Дигори. Стур-Дигори аргъауæн арæзт æрцудæй 1879 - аг анзи (в честь Святого великомученика Георгия Победоносца). Нури рæстæг уоци азгьунсти ес клуб. Райдайæни ами саугини куст кодта  гурдзиаг Схиртладзе.   Стурдигойрæгтæн гурдзий хæццæ адтæй бастдзийнадæ. Кæрæдземæ цудæнцæ, айдагь дини хабæртти нæ, фал царди иннæ гьуддæгти дæр. Аргъауæни мурæ дæр æфцгутæбæл   æрбахастонцæ Гурдзийæй. Æхсæрдæс путей   уæзæн. Нур дæр æгасæй. Гъæуи астæу ауигъд æй. Киристон дин Стур-Дигори æрфедарæй хумæтæг адæни астæу нæ, фал сæ ездæнттæ, «царгасатæ» ке худтонцæ, уонæмæ дæр.   Етæ  сæхе ецирдæмæ рахадтонцæ. Дæнцæн æрхæссун æнгъезуй, «ездæнттæй» Хъантемурти Георгий 19-аг æноси æмбеси Тифлиси дини семинарий   ке фæцæй,   уой. Фæстæдæр ами дини фарстатæ куд цудæнцæ, уой туххæй мин базонун неци бантæстæй. Фегъустон уой æма фæстаг саугин адтæй гурдзиаг Сео. Ма кæд е Схиртладзе адтæй, уой дæр бæлвурд нæ зонун. Кæд еске хуæздæр зонуй Стур-Дигори аргъауæн   æма дини гъуддæгтæ, уæд сæ ку зæгъа, уæд уодзæй хуарз.  

 

     Раздæр, 1859- аг анзи, аргъауæн (церковь Великомученика и Георгия Победоносца) арæзт æрцудæй Уæллагкоми гъæутæн Галиати. Райдайæни   уоми саугини куст ка кодта, уой исбæрæг кæнун мин нæ бантæстæй. Фал 1896- аг анзи ба си саугинæй райдæдта Коцойти Моисей, адтæй Махчески зилди (приходи) аргъауæни скъолай ахургæнæг. Æрæдони дини семинарий рауагъдон,   хъæбæр зæрдæй архайдта, цæмæй арæзт цудайдæ аргъауæнтæ, дини скъолатæ, ирæзгæ фæсевæд си куд ахур кодтайдæ, дини киунугутæ ирон æвзагмæ тæлмац кæнунбæл. Нимад цæуй   фиццаг ирон журналистбæл,  киунугутæ уадзуни гъудаги раздзæуæг. Коцой - фурти фæсте Галиати аргъауæни, сауæнгæ æ фехалуни уæнгæ 1927-1930- аг æнзти,   саугин адтæй Цопанти Николай.  

Николай фæцæй ахур Галиати 2 къласон, Махчески 4 къласон аргъауæни скъолатæ уæдта Æрæдони семинарий, куста Уæллагири   аргъауæнти диакъонæй. Саугини ном ин лæвæрд æрцудæй Казани духовон академий. Фиццаг рæстæг куста саугинæй Ходи, уой фæсте – Галиати. Уæллагкоми косгæй, берæ архайдта, цæмæй адæн адтайонцæ еузæрдион киристон динбæл, сувæллæнтæ ахур кодтайонцæ дууæкъласон аргъауæни скъолай. Ма ин æнтæсгæ дæр кодта. Сæрустур адтæй Галиати скъолай райдайæн кълæсти æ ахурдзаутæй Гапбати Иван æма Дзилихти Иванæй. Сæ дуййебæл дæр Николай нæмттæ исивартта аргъауæни дзиуарæфтаугæй. Гапбати Иван нæ республики хецауади бæрнон буннæтти берæ æнзти фæккуста. Хонхмæ æрбафтуйгæй, некæд раевгъудæй Николайбæл. Мадта Дзилихти Иван ба нимад адтæй дессаги хирургбæл. Æ еци дæсниади фæдбæл ин лæвæрд æрцудæй сугъзæрийнæ операцитæ кæнæн кард. Адтæй медицинон институтти доцент. Уонæй уæлдайдæр, Уæллагкоми ирæзгæ фæсевæд   хъæбæр æновуд адтæнцæ ахурбæл. Николай ма арæх зæгъидæ уой æма паддзахи дзамани Японий хæццæ   уæдта Фиццаг дуйнеон тугъдтити барвæндонæй архайгутæ Уæллагкомæй, иннети хæццæ рабаргæй, адтæй фулдæр.   Кой кæнидæ Абæгати Амурхан æма Гасинти Харитони туххæй.   Иннети нæ гъуди кæнун.

   Ес ма уæхæн   æвдесæнтæ. Владикавкази Епархий минæвар бæрæг кодта, Дигоргоми аръауæнти   дини куст куд цæуй, уой.   Фиццаг фæцæнцæ Стур-Дигори, уой фæсте Махчески Церетелимæ. Сæ фæстаг - Гæлиати. Адтæй хуцаубон. Аргъауæнмæ асæ адæн æрæмбурдæнцæ æгас гъæутæй хуцаубони аргъудадæмæ (службæмæ). Епархий минæвари, иннæ гъæути саугинти зæрдæмæ фæццудæй адæни еузæрдиондзийнадæ. Служби рæстæги ба сæ   деси бафтудта аргъауæни заргути рæсугъд зар. Бустæги бæрæг адтæй Гугæлти Майрæни зард. Фур десгæнгæ горæти минæвар бафарста, кай еци зарæг. Загътонцæ ин, æй хумæтæг хуæнхаг, æнахургонд адæймаг. Уой фæсте иннæ саугинтæн бауайдзæф кодта, Николаййæн ба раарфæ кодта. Историй байзадæй уæллагкоймæгтæ аргъауæни фарс айдагъ дзиуарæмæ цæунæй нæ, фал ма ке бон куд адтæй, уотæ ин æнхус кодтонцæ алли хузи фæрæзнитæй. Зæгъæн, Дзилихтæй силгоймаг балæвар кодта 30 соми аргъауæнæн дзаумæттæ балхæнунмæ.  

 

Цубур загъдæй, Галиати аргъауæни дини фарстатæ куд æнгъезуй, уотæ ке ʼнцæ, е Епархий минæвари  зæрдæмæ фæццудæй æма Николаййи æ хæццæ райста Уæллагири, Владикавкази аргъауæнтæ   куд косунцæ, уой бæрæг кæнунмæ. Еци куститæбæл рацудæй еу æртæ мæйи. Николай æ хуарз архайди туххæй Владикавкази епархий курдиадæмæ гæсгæ нимад æрцудæй «Майдан Святого Владимирæй»   æма сугъзæрийнæ, дзиппи даргæ сахаттæй, кæций къопбæл финст адтæй: «От его Императорского Величества и Святейшего Синода».  Уæллагкоми цæрæг   адæн хъæбæр кадæ кодтонцæ Николаййæн. Нимадтонцæй. Репресситæ ку цудæй, уæд еумæйаг æмбурди, цæмæй æд бийнонтæ хаст маʼрцудайдæ Сибирмæ, уой туххæй æгас дæр æ фарс исгъæлæс кодтонцæ. Æ рамæлæти уæнгæй (1962 анзи) худтонцæ Цопанти Саугин.

   Иннæ аргъауæн арæзт æрцудæй Махчески Тъæпæн Дигори гьæутæн 1879- аг анзи. Хундтæй «Церковь св.Николая Чудотворца». Аргъауæни фарсмæ арæзт æрцудæй скъола, кæци адтæй 4-къласон. Махчески аргъауæни æ рамæлæти уæнгæ саугинæй куста Лаврентий Церетели. Зæгъун æнгъезуй æма Церетели Дигори ниууагъта стур ном. Æ дзамани хъиамæтгун адтæй фæсевæди гъомбæл кæнун æма сæ ахури надбæл аразуни. Махчески скъола исаразун адтæй уой фæрци. Агурдта фæрæзнитæ, адæни дæр æртумбул кодта скъола аразуни фарстай. Сауæнгæ æхуæдæг дæр æхе æхцай фæрæзнитæбæл нæ аурста, æ бийнонтæ æгудзæг æвзаргæй. Раст зæгъгæй, аргъауæн æма скъола кæрæдзебæл баст адтæнцæ. Ахури гъуддагбæл хонхи адæн æновуд уогæй, динмæ дæр дардтонцæ хуарз цæстæнгас. Лæдæрдтæнцæй исони бон ахурдзийнадæй ке æй уой.

   Хестæр адæн куд дзорионцæ, уотæ Церетели айдагъ дини гъуддаг нæ кодта, фал царди дæр адтæй фæнзуйнаг. Æ цæуæт хуæрзæгъдау, коммæгæс, ахури раззагдæрти хæццæ. Мадта хæдзари фæлуст дæр, ка сæмæ бафтуидæ, уони деси æфтудтæ. Сæ хуссæнтæ адтæнцæ æфсæйнагæй, фæлмæн уорс гъæццæлтæй æмбæрзт. Къæрæзгитæбæл æмбæрзæнтæ. Хæдзари пец, астæу арти бæсти. Берæ уæхæн гъудæгтæй адтæй фæнзуйнаг. Махчески рагон цæргутæ ма æримисионцæ, Церетели фæткъутæ ʼма кæрдтути дзæхæрадонæ куд кодта, е. Баздагъдæй æма æрбаласта талатæ. Скъолай нихмæ дзæбæх картофи зæнхи бæлæстæ аразун ниййагайдта. Гъæуггæгтæ æрæмбурд æнцæ æма загътонцæ, Лаврентий сæри зундæй фæккиудтæй, еске дæр ма картофи зæнхи бæлæстæ аразуй. Раст зæгъгæй, еунæг Гецатæй  бафæнзтонцæ. Рæстæгутæ рацудæй ʼ ма бæлæстæ рæзæ дæдтун райдæдтонцæ. Беретæ пайдадзийнадæ фæууидтонцæ æма бæлæстæ аразтонцæ. Уой размæ ба дууæ картофи голлаги æййивтонцæ еу фæткъути голлагæбæл. Церетели ци рæзбун искодта, е фæстагмæ иссæй колхози, ма косгæ бæнттæмæ гæсгæ рæзæ иурстонцæ колхозонтæн. Церетелий рæзбунæй нур дæр ма еу цалдæр бæласи ес.

     Церетели, гурдзиаг уæвгæй, дигоронау дзæбæх дзурдта. Уарзта   хуæнхаг адæми. Аразта сæ раст надбæл. Раздæри хестæртæ ин æ кой кæнионцæ, куд арæх уайдзæф кæнидæ,   цæмæй карз ниуæзтæбæл æхцул ма адтайонцæ. Æримисионцæ, сауæдонæмæ æ бæх куд баласта ма, ниуæзт ку фæцæй, уæдта имæ дзоруй: «Баниуазæ. Баниуазæ дин зæгъун». Бæх лæууй. Ма Церетели, ка си адтæй, уонæмæ дзоруй: « Фæууидтайтæ, хайуан махæй зундгиндæр æй. Цæйбæрцæй гъудæй, уой баниуазта. Мах ба кæредземæ ниллæуæн - баниуазæ, баниуазæ дин зæгъун». Берæ уæхæн гъуддæгути фæдбæл Церетелимæ кади цæстæнгас дардтонцæ Дигори адæн. Нимадтонцæй ʼма ин аргъ кодтонцæ.

   Церетели æ рамæлæти уæнгæ, 1924-аг анзи, фæццардæй Махчески. Æвæрд дæр æрцудæй аргъауæни тургъи. Ес ин уоми циртдзæвæн.

   Зин балæдæрæн нæй, Дигоргоми киристон дини рапарахатти фарстатæ мæн   радзурди уæлдзæнгомау кеʼнцæ, е. Ке зæрдæмæ нæ фæццæуа мæ æрмæг, уонæй хатир корун.   Фулдæр ка зонуй аци гъуддæгти, уомæй ба ракорæн, цæмæй сæ раргом кæна нæ газетти фæрстæбæл. Уадзæ, ма ирæзгæ фæлтæр нæ рагфиддæлти царди нивтæ зононцæ.

     Цопанти Валерий, фæллойни ветеран.